Македонија во второто тримесечје од 2026 година имала 708.698 вработени лица, но дури 101.022 од нив биле неформално вработени. Податоците се од Државниот завод за статистика – ДЗС, а кога ќе се претворат во однос, покажуваат дека приближно секој седми вработен во земјата работел неформално. Уште повпечатлив е податокот каде се концентрирани овие луѓе: 51.487, односно 51 процент од сите неформално вработени, биле во секторот земјоделство, шумарство и рибарство. Дополнителни 17,2 проценти биле во градежништвото. Само од претходното тримесечје бројот на неформално вработени се зголемил за 7,2 проценти, а ДЗС директно посочува дека сезонските активности во овие два сектора силно влијаат врз кварталните движења. Тоа е доволно голема бројка за да отвори непријатно прашање: ако половина од неформалната работа е концентрирана во секторот од кој доаѓа значаен дел од домашното овошје, зеленчук, жито, месо и други земјоделски производи, колкав дел од храната што ја купуваме е произведена со труд што формалниот систем не го гледа целосно?
Тука, меѓутоа, мора да се направи една многу важна новинарска разлика. Од податокот дека 51 процент од неформално вработените работат во земјоделство, шумарство и рибарство не може да се заклучи дека 51 процент од храната во Македонија се произведува „на црно“, ниту дека половина од земјоделското производство е нерегистрирано. ДЗС не објавува таков процент, а бројот на работници и количината или вредноста на произведената храна се две различни категории. Еден голем формален производител со современа механизација може со дваесет работници да произведе многу повеќе од десетици мали индивидуални стопанства со многу членови на семејството што учествуваат во работата. Истовремено, неформално ангажиран човек може да бере јаболка или грозје на стопанство чиј производ потоа сосема легално оди кај регистриран откупувач, преработувач или трговец. Значи, неформален труд не е автоматски исто што и нелегална храна, нерегистриран производ или небезбеден производ. Но фактот дека толкав број луѓе во секторот работат надвор од целосните формални аранжмани открива нешто друго – дека значаен дел од примарното производство и натаму се потпира на модел на работа кој е многу поразличен од оној во фабрика, банка или трговски синџир.
„НЕФОРМАЛНО ВРАБОТЕН“ НЕ ЗНАЧИ САМО „РАБОТИ НА ЦРНО“
Во секојдневниот говор под работа „на црно“ најчесто подразбираме работодавач кој има работник, му дава плата во кеш и не го пријавува. Но меѓународната статистичка дефиниција е поширока. Неформалното вработување може да опфати платена работа што не е регистрирана или соодветно покриена со законските и социјалните механизми, но и одредени облици на самовработување и неплатена работа во семеен бизнис или стопанство што создава доход. Во земјоделството ова е особено важно. Татко, сопруга, син, брат или роднина можат со недели да работат околу садење, берба, сортирање, добиток или подготовка на производот, без да постои класичен однос „фирма – вработен – договор – месечна плата“ каков што го замислуваме во градската економија. Земјоделството дополнително има екстремни сезонски врвови: на производителот можеби не му требаат 20 луѓе цела година, но во десет критични дена од бербата му се неопходни. Токму затоа е значајно што ДЗС забележува раст на неформалното вработување во второто тримесечје и го поврзува со сезонските активности. Уште поважно, ова не изгледа како случајна појава само во 2026 година: во второто тримесечје од 2025 година 51,4 проценти од неформално вработените исто така биле во земјоделство, шумарство и рибарство. Една година подоцна уделот е 51 процент. Кога две последователни години половина од неформалната работа се концентрира во истиот сектор, веќе зборуваме за структурна карактеристика, а не само за една необична сезона.
ВО ЗЕМЈОДЕЛСТВОТО ГРАНИЦАТА МЕЃУ ДОМАЌИНСТВО И БИЗНИС Е МНОГУ ПОТЕНКА
Причината е и во структурата на самото земјоделство. На едниот крај имаме регистрирани компании, големи производители, откупувачи, винарии, млекарници, преработувачи и извозници со јасна сметководствена трага. На другиот се илјадници семејни стопанства, мали парцели, сезонска работа, производство делумно за сопствена употреба и делумно за продажба, семејна помош и директни трансакции. Меѓу тие две точки има безброј комбинации. Затоа земјоделската економија никогаш не може целосно да се разбере само преку бројот на издадени фактури или бројот на класично пријавени работници. И ДЗС токму поради тоа економските сметки за земјоделството не ги гради само од еден административен регистар, туку користи редовни статистички истражувања, податоци од Централниот регистар, информации за земјоделска финансиска поддршка и пресметки на количествата и цените. За 2024 година бруто-додадената вредност во земјоделството по цени од претходната година е проценета на речиси 49,9 милијарди денари, што покажува дека станува збор за сериозен економски сектор. Но и оваа бројка не може да се подели со 51 процент и да се добие „сивиот дел“. Статистичката економска вредност на секторот и статусот на вработувањето се поврзани, но не се иста мерка.
ПРОИЗВОДОТ МОЖЕ ДА ВЛЕЗЕ ВО ФОРМАЛЕН СИНЏИР ИАКО ДЕЛ ОД ТРУДОТ БИЛ НЕФОРМАЛЕН
Замислете индивидуален производител на јаболка. Во периодот на берба му помагаат членови на семејството и неколку сезонски работници. Дел од нив статистички може да се квалификуваат како неформално ангажирани. Јаболката, меѓутоа, потоа ги предава на регистриран откупувач, кој ги сортира, пакува и извезува со документација. Крајниот производ влегува во формалниот трговски тек, иако дел од трудот на почетокот на синџирот не бил организиран како класична формална работа. Истото може да важи за грозје што завршува во винарија, млеко што се предава на млекарница или зеленчук што оди кај регистриран трговец. Во второто тримесечје од 2026 година ДЗС регистрирал 3,717 милијарди денари откуп и продажба на земјоделски производи, но ни таа статистика не претставува целото земјоделско производство и не е мера на „формалната половина“ од секторот. Токму затоа на прашањето од насловот – колкав дел од нашата храна се произведува во сива зона – најпрофесионалниот одговор во моментов е: немаме официјален податок што дозволува да се пресмета таков процент. Имаме, сепак, многу силен доказ дека неформалниот труд е длабоко концентриран токму во примарните сектори од кои започнува синџирот на храна.
ВИСТИНСКИОТ ПРОБЛЕМ НЕ Е САМО КОЛКУ ДАНОК НЕ Е ПЛАТЕН
Кога се зборува за сива економија, јавната дебата речиси автоматски се сведува на буџетот: колку данок и придонеси не биле платени. Тоа е важен дел од проблемот, но за земјоделството можеби не е ни најважниот. Човек кој со години работи неформално може да стигне до старост со недоволно осигурителен стаж, слаба пензиска заштита и несигурен приход. Ако се повреди во сезонска работа, неговата позиција не е иста како кај формално вработен работник. Истовремено, стопанство што голем дел од економијата го води надвор од целосно документирани текови потешко може да покаже стабилен приход пред банка, да земе инвестиционен кредит, да вработи стручен кадар или да прерасне во поголем бизнис. На краток рок неформалноста може да изгледа како поевтин начин да се преживее сезоната; на долг рок може да биде една од причините зошто производителот останува мал, со стара механизација и слаб пристап до капитал. Така сивата економија станува не само фискален, туку и продуктивен проблем: го намалува притисокот денес, но може да го закочи растот утре.
НЕФОРМАЛНОТО ВРАБОТУВАЊЕ НЕ Е ДОКАЗ ДЕКА ХРАНАТА Е НЕБЕЗБЕДНА – Но ја прави сликата помалку транспарентна
И тука е потребна уште една важна граница. Не би било коректно да се каже дека земјоделски производ е здравствено небезбеден само затоа што во неговото производство учествувал неформално ангажиран работник. Безбедноста на храната зависи од сосема други фактори: производствени практики, употреба на препарати, хигиена, ветеринарен надзор, складирање, транспорт, контрола и следливост. Но колку е покус и понеформален економскиот синџир, толку потешко е целосно да се реконструира кој произвел, кој откупил, кој превезол и под кои услови. Затоа формализацијата има вредност што оди подалеку од даночната каса. Таа создава податоци, а податоците создаваат можност за подобра земјоделска политика: да знаеме колку луѓе навистина зависат од секторот, колку труд бара една култура, каде има недостиг од сезонски работници, кои производители можат да растат и каде субвенцијата создава ефект. Земјоделство за кое државата не гледа значаен дел од трудот е земјоделство за кое и државната политика неизбежно гледа само дел од реалноста.
ЗОШТО ТОГАШ ЛУЃЕТО ОСТАНУВААТ ВО НЕФОРМАЛНИОТ СИСТЕМ?
Најлесно би било одговорноста да се стави исклучиво кај земјоделецот или работникот и да се заклучи дека некој едноставно сака да избегне придонеси. Во реалноста причините можат да бидат многу пошироки: сезонската природа на работата, малите и нестабилни приходи, фрагментирани стопанства, кратки периоди во кои се потребни многу луѓе, семејниот карактер на производството, административниот трошок на формалното ангажирање и фактот дека дел од луѓето не се професионални сезонски работници туку влегуваат во земјоделската работа само во одреден период од годината. Ако формализирањето на човек што ќе бере десет дена е сложено и скапо, дел од производителите ќе останат надвор од системот. Затоа решението не може да биде само повеќе инспектори. Формалниот систем мора да биде и практично употреблив: едноставна регистрација на сезонски работник, јасни краткорочни обврски, разумни трошоци, дигитални процедури и реална корист и за работникот и за производителот. Во спротивно, државата може да има добри правила на хартија и паралелна економија на нивата.
101.022 НЕФОРМАЛНО ВРАБОТЕНИ СЕ ПОВЕЌЕ ОД СТАТИСТИЧКА ФУСНОТА
Вкупно гледано, 101.022 неформално вработени во однос на 708.698 вработени значат дека околу 14,3 проценти од целата вработеност во вториот квартал била неформална – приближно еден од седум вработени. И повторно, повеќе од половина од нив се концентрирани во земјоделство, шумарство и рибарство. Тоа го прави секторот една од клучните точки на која мора да се гледа ако Македонија сака да ја намалува сивата економија. Но целта не треба да биде да се „исчисти статистиката“ така што некој формално ќе биде пријавен. Вистинската цел е работникот да добие заштита, производителот да може да расте, државата да има пореална слика, а синџирот од нива до продавница да стане попродуктивен и потранспарентен. Земјоделството не може преку ноќ да се претвори во индустриска фабрика со фиксни осумчасовни смени, ниту треба. Но бројките на ДЗС покажуваат дека сегашниот модел остава премногу луѓе во простор меѓу формалното вработување и реалната работа.
И затоа најважниот заклучок не е дека „половина од нашата храна е од сива зона“ – за такво тврдење нема официјална статистичка основа и би било погрешно да се напише. Многу посериозен е заклучокот што навистина можеме да го поткрепиме: Македонија има повеќе од 100.000 неформално вработени во еден квартал, а над 51.000 од нив се концентрирани во земјоделство, шумарство и рибарство. Тоа значи дека дел од секторот што нè храни функционира со работни односи кои државата, пензискиот и социјалниот систем и формалната економија не ги опфаќаат целосно. Прашањето затоа не е само колкав дел од храната е „сив“, туку нешто пошироко: може ли Македонија да изгради современо, продуктивно и конкурентно земјоделство ако толку голем дел од луѓето што работат во неговата основа остануваат неформални?