Го проверувате мобилното банкарство и забележувате дека на вашата трансакциска сметка пристигнале 50.000 денари. Не очекувате плата, никој не ви должи пари, не сте продавале ништо и немате објаснување за неочекуваниот прилив. Во првиот момент можеби помислувате дека станува збор за некаква исплата што сте ја заборавиле, погрешно пресметан бонус или уплата од член на семејството. Но, кога внимателно ќе го разгледате изводот, сфаќате дека парите се испратени од лице или компанија со која немате никаква врска. Се поставува прашање што на прв поглед изгледа едноставно, но има сериозни правни и финансиски последици: ако парите веќе се на вашата сметка, дали имате право да ги задржите или потрошите?
Во време кога најголемиот дел од плаќањата се извршуваат електронски, грешка при внесување број на сметка, погрешно избран примач или двојно извршена уплата можат да создадат проблем за повеќе лица. Испраќачот останува без пари што сакал да му ги префрли на друго лице, банката треба да утврди што се случило, а примачот на неочекуваната уплата може да се најде во ситуација да располага со средства што законски не му припаѓаат.
Некои граѓани веруваат дека штом парите пристигнале на нивната сметка, станале нивна сопственост и никој не може да ги побара назад. Други претпоставуваат дека банката може во секој момент, без никаква постапка или објаснување, да го повлече целиот износ. И двете уверувања се премногу поедноставени.
Македонското законодавство прави јасна разлика меѓу правото на располагање со средствата што се евидентирани на платежна сметка и постоењето правен основ тие средства да се задржат. Воедно, посебни правила определуваат како постапуваат банките кога платниот налог содржи погрешни податоци и што може да преземе оштетеното лице ако парите не бидат доброволно вратени.
ПАРИТЕ СЕ НА ВАШАТА СМЕТКА, НО ДАЛИ СЕ НАВИСТИНА ВАШИ?
Основното правило е содржано во Законот за облигационите односи. Според член 199, кога дел од имотот на едно лице ќе премине во имотот на друго лице без соодветен правен основ, примачот има обврска да го врати она што го стекнал, а кога тоа не е можно, да ја надомести вредноста на стекнатата корист.
Овој правен институт се нарекува стекнување без основ, односно неосновано збогатување.
Да земеме едноставен пример. Граѓанин сака да му испрати 30.000 денари на својот брат, но поради грешка внесува број на трансакциска сметка што му припаѓа на непознато лице. Банкарскиот трансфер е извршен и парите се евидентирани на погрешната сметка.
Примачот не склучил договор со испраќачот, не му продал производ, не му извршил услуга и нема друг правен основ да го задржи износот. Самото тоа што средствата се појавиле како расположливи на неговата сметка не создава право да ги присвои.
Тука треба да се прави разлика меѓу фактичка можност и законско право. Мобилната апликација може да прикажува дека на сметката има 30.000 денари повеќе, но правната обврска за нивно враќање може да постои независно од тоа што лицето технички може да ги подигне или потроши.
Затоа неочекуваниот прилив не треба да се третира како подарок, дополнителна заработка или среќна околност, сè додека не се утврди од каде потекнуваат средствата и по кој основ се уплатени.
ГИ ПОТРОШИВТЕ ПАРИТЕ ПРЕД ДА ДОЗНАЕТЕ ДЕКА СЕ ТУЃИ – Дали сепак мора да ги вратите?
Ова е една од најризичните ситуации.
Замислете лице што на сметката има 20.000 денари сопствени средства. Поради погрешна уплата добива уште 80.000 денари. Гледајќи го зголеменото салдо, решава да купи нов телефон, да исплати долг или да подигне готовина. Неколку дена подоцна банката го контактира и го известува дека дополнителните 80.000 денари биле префрлени по грешка.
Во ваков случај лицето не може автоматски да се ослободи од обврската само со објаснување дека парите веќе ги потрошило.
Според општото правило за стекнување без основ, кога не може да се врати конкретно стекнатото, се надоместува вредноста на постигнатата корист. Кај погрешно примени парични средства тоа може да значи обврска примачот да обезбеди соодветен износ од сопствени средства, дури и ако веќе ги потрошил парите што првично му биле уплатени.
Практично, едно лице може во краток период да се претвори од неочекуван примач на голем износ во должник што мора да го врати.
Посебно опасно е ако парите се потрошени за набавка што подоцна не може лесно да се откаже или за исплата на други долгови. Тогаш враќањето може да предизвика нов финансиски проблем, па дури и судски спор.
Затоа најразумното постапување е неочекуваниот износ да се остави недопрен додека банката не ја провери неговата природа. Ако граѓанинот располага и со сопствени пари на истата сметка, потребно е внимателно да го следи салдото за да не го потроши износот што можеби ќе мора да го врати.
БАНКАТА МОЖЕ ЛИ САМА ДА ЈА ПОНИШТИ УПЛАТАТА?
Многу граѓани претпоставуваат дека секоја погрешна банкарска трансакција може да биде едноставно поништена со едно притискање копче. Но, платежниот систем не функционира секогаш на тој начин.
Законот за платежни услуги и платни системи предвидува правила за извршување платежни налози, за нивната неотповикливост и за одговорноста на давателите на платежни услуги.
Посебно значаен е член 101, кој ја уредува ситуацијата кога платниот налог е извршен според погрешна единствена идентификациска ознака, односно податок со кој се идентификува платежната сметка или примачот.
Ако самиот испраќач доставил погрешна ознака, законот предвидува дека давателот на платежни услуги по правило не одговара за неправилното извршување само поради таа грешка. Но, банката на испраќачот има обврска да вложи разумен напор за поврат на средствата, а давателот на платежни услуги на примачот треба да соработува во постапката.
Ова не значи дека банката безусловно гарантира враќање на парите. Ако средствата веќе се префрлени на валидна сметка, можноста за нивен поврат зависи од околностите, правилата на платежниот систем, законските овластувања и постапувањето на засегнатите лица.
Треба да се разликува и случајот кога клиентот внел погрешна сметка од случајот кога самата банка направила техничка или оперативна грешка. За овие ситуации може да важат различни правила за одговорност и корекција.
Затоа не е правилно да се тврди ниту дека банката секогаш мора да бара нова согласност за секоја исправка, ниту дека може произволно да повлече која било завршена уплата. Правната основа за секое задолжување или корекција треба да биде јасна и во согласност со прописите и договорните услови.
ПОГРЕШИВТЕ ЕДНА ЦИФРА ПРИ УПЛАТА – Дали банката мора да ви ги врати парите?
Да замислиме дека граѓанин сака да плати 45.000 денари за купена опрема, но при внесување на трансакциската сметка погрешно наведува една или повеќе цифри. Наместо кај продавачот, средствата завршуваат на друга активна сметка.
Кога ја открива грешката, веднаш ја контактира банката и бара враќање на парите.
Според член 101 од Законот за платежни услуги и платни системи, банката има обврска да вложи разумен напор за нивен поврат, а ако се вклучени две различни банки, предвидена е соработка меѓу нив.
Но, ова не е исто што и гаранција дека парите сигурно ќе бидат вратени истиот ден.
Ако повратот не е можен, законот предвидува банката на испраќачот, по негово писмено барање, да му ги достави релевантните информации со кои располага и што му се потребни за поведување соодветна судска постапка.
Ова е важна заштита затоа што испраќачот често не знае кому точно му ги префрлил парите. Банката треба да постапува во рамките на законските правила за поврат и доставување информации, со почитување на заштитата на личните и банкарските податоци.
Законот исто така дозволува давателот на платежни услуги да наплати надомест за постапката за поврат на средства од трансакција со погрешно наведена идентификациска ознака, ако таков надомест е договорен во рамковниот договор.
Затоа најважната практична препорака за испраќачите е веднаш по откривањето на грешката да се обратат до банката, да го зачуваат налогот и да побараат писмена потврда за пријавениот проблем.
НЕПОЗНАТО ЛИЦЕ ВЕ БАРА И ТВРДИ ДЕКА ВИ УПЛАТИЛО ПАРИ – Дали треба веднаш да ги вратите?
Ова е можеби најчувствителниот дел од целата ситуација.
Некој ви се јавува на телефон, ви испраќа порака или ве контактира преку социјална мрежа. Се претставува како лице што по грешка префрлило 50.000 денари на вашата сметка и бара веднаш да му ги вратите.
Можно е навистина да станува збор за ненамерна грешка. Но, исто така е можно повикот да е дел од обид за измама.
Затоа не треба да се испраќаат пари само затоа што непознато лице телефонски тврди дека е нивниот сопственик.
Првиот чекор е преку официјалната банкарска апликација или изводот да се провери дали трансакцијата навистина постои и дали средствата се евидентирани како реален прилив. Потоа треба да се контактира банката преку нејзиниот официјален број или во експозитура, а не преку телефонскиот број или интернет-линкот што го доставило непознатото лице.
Особено сомнително е ако лицето бара парите да се испратат на сметка различна од онаа од која пристигнале, да се подигнат во готовина или да се префрлат преку финансиски сервис или криптовалутна платформа.
Во таков случај граѓанинот може да биде вовлечен во непозната финансиска трансакција, а во најлош случај да стане посредник во пренос на средства со сомнително потекло.
Затоа најбезбедниот пристап е секое враќање да биде проверено и документирано преку банката. Доколку банката потврди дека станува збор за погрешна уплата и обезбеди соодветна постапка за поврат, граѓанинот може да соработува во неа без непотребно да се изложува на нов ризик.
ВИ УПЛАТИЛЕ 100.000 ДЕНАРИ, А БАРААТ ДА ВРАТИТЕ 95.000 НА ДРУГА СМЕТКА – Зошто тоа е предупредувачки знак?
Да земеме хипотетички пример. Непознато лице испраќа 100.000 денари на сметката на граѓанин, а набрзо потоа го контактира со објаснување дека станува збор за грешка. Му предлага да задржи 5.000 денари како благодарност, а преостанатите 95.000 да ги префрли на друга сметка.
На прв поглед понудата може да изгледа безопасно, особено ако парите навистина се видливи на сметката. Но, токму барањето за пренос на средствата на трето лице создава сериозен ризик.
Можно е првичниот прилив да е поврзан со измама, неовластена трансакција или друга неправилност. Ако граѓанинот ги префрли парите понатаму, може да се појават прашања за потеклото на средствата и неговото учество во нивниот пренос.
Дополнителен проблем може да настане ако подоцна се утврди дека првичната трансакција подлежи на законски основана корекција или поврат. Тогаш лицето што веќе испратило пари на трета сметка може да се соочи со комплицирани побарувања и потреба да докажува што точно се случило.
Ова не значи дека секое барање за враќање на друга сметка е доказ за измама. Но, претставува доволно сериозен предупредувачки знак граѓанинот да не постапува без непосредна проверка со банката.
Министерството за внатрешни работи редовно предупредува на измамнички пораки и лажно претставување во име на банки и други институции. Иако тие предупредувања не се однесуваат исклучиво на погрешни приливи, нивната суштинска порака е применлива: не треба да се верува на непроверени контакти, сомнителни линкови или барања за откривање лични и финансиски податоци.
ШТО АКО БАНКАТА ВЕ КОНТАКТИРА И ПОБАРА СОГЛАСНОСТ ЗА ПОВРАТ?
Ако ви се јави лице што се претставува како банкарски службеник и бара согласност да се вратат погрешно уплатени средства, не треба веднаш да заклучите дека повикот е измамнички. Но, не треба ниту без проверка да го прифатите барањето.
Најдобро е самостојно да се јавите на официјалниот број на банката, да го проверите бројот на трансакцијата и да побарате јасно објаснување за основот на повратот.
Банката може да побара од вас да потврдите определени информации или да дадете согласност за постапката, зависно од случајот и законските правила.
Особено е важно да не откривате лозинки за електронско банкарство, ПИН-кодови, еднократни кодови за потврдување трансакции или целосни податоци од платежна картичка на лице што ве контактирало неочекувано.
За законски поврат на погрешно примени средства не треба да се потпирајте на инструкции што бараат да отворите непознат линк, да инсталирате апликација за далечински пристап или да потврдите трансакција што не ја разбирате.
Ако примите писмено известување од банката, зачувајте го заедно со изводот и целата комуникација. Доколку средствата бидат вратени, побарајте документ од кој јасно се гледа износот, датумот и основот на извршениот поврат.
ДОБИВТЕ ПОГОЛЕМА ПЛАТА ОД ВООБИЧАЕНО – Дали тоа е исто што и туѓа уплата?
Не секоја погрешна исплата пристигнува од непознато лице. Понекогаш работодавачот може двапати да ја исплати истата плата, да направи грешка во пресметката или да уплати износ што не бил наменет за конкретниот работник.
Да замислиме лице што редовно прима плата од 40.000 денари, но во еден месец забележува два одделни прилива од по 40.000 денари од истиот работодавач.
Првиот чекор е да ја провери платната пресметка и да побара објаснување. Можно е втората исплата да претставува бонус, заостаната плата, надомест или друга законски основана исплата. Но, ако се утврди дека станува збор за дуплирана уплата без основ, може да постои обврска за враќање.
Сепак, односот меѓу работодавачот и работникот има и посебна работноправна димензија. Потребно е да се утврди дали постои правен основ за корекција, на кој начин треба да се евидентира исправката и какви права има работникот во однос на неговата заработка.
Затоа работникот не треба да враќа пари на приватна сметка на директорот, сметководителот или друго лице само затоа што така му било кажано. Враќањето треба да биде формално документирано и усогласено со работодавачот и банката.
Слична внимателност е потребна и кога станува збор за погрешно исплатена пензија, социјален надомест или друга уплата од институција. Во таквите случаи покрај општите правила може да се применуваат и посебни законски постапки.
АКО ОДБИЕТЕ ДА ГИ ВРАТИТЕ ПАРИТЕ – Може ли да завршите на суд?
Ако лицето што по грешка ги испратило парите не успее да обезбеди доброволен поврат, може да побара судска заштита.
Во зависност од околностите, таквата постапка може да се заснова на правилата за стекнување без основ. Испраќачот треба да го докаже преносот на средствата, нивното примање и непостоењето правен основ примачот да ги задржи.
За примачот тоа може да значи ризик од обврска за враќање на главницата, законски релевантни камати и трошоци на постапката.
Особено важен е член 203 од Законот за облигационите односи. Тој предвидува дека при враќање на стекнатото без основ може да се бара и казнена камата. Ако стекнувачот бил несовесен, каматата се пресметува од денот на стекнувањето, а во другите случаи од денот на поднесувањето на барањето.
Тоа значи дека правната положба на лицето што искрено не знаело дека парите се погрешно уплатени може да се разликува од положбата на лицето што знаело дека средствата не му припаѓаат, но свесно ги потрошило или одбивало да ги врати.
Сепак, граѓанинот не треба да претпоставува дека неоснованото примање пари автоматски претставува кривично дело. Граѓанскоправната обврска за враќање и евентуалната кривична одговорност се различни прашања. За постоење кривично дело потребно е да бидат исполнети законските обележја на конкретното дело, што зависи од однесувањето и останатите околности.
Но, и без кривична постапка, финансиските последици од задржување или трошење туѓи пари можат да бидат значајни.
ШТО АКО ИСПРАЌАЧОТ НЕ МОЖЕ ДА ДОКАЖЕ ДЕКА ПАРИТЕ СЕ ПРАТЕНИ ПО ГРЕШКА?
Не секое барање за враќање на банкарска уплата е автоматски основано.
На пример, едно лице може да тврди дека извршило погрешна уплата, а примачот да смета дека парите се платени врз основа на постоен договор, заем, подарок или друга обврска.
Во таква ситуација не е доволно само да се утврди дека постои банкарски трансфер. Мора да се утврди и правниот основ на плаќањето.
Ако лицата претходно имале деловен или приватен однос, може да постои спор околу тоа дали уплатата била намерна и дали примачот има право да ја задржи.
Законот за облигационите односи содржи и посебни ограничувања за враќање на определени исплати. На пример, член 200 предвидува правила кога лицето што платило знаело дека нема обврска да плати, а сепак го сторило тоа.
Затоа не може секоја доброволно извршена уплата едноставно да се прогласи за погрешна само затоа што испраќачот подоцна се премислил.
За разрешување на спорот се важни договорите, пораките, целта наведена во платниот налог, претходната комуникација и другите релевантни докази.
Ова е особено важно кај приватни позајмици, семејни финансиски односи и плаќања за стоки или услуги.
БАНКАТА НЕ ВИ ДАВА ЈАСЕН ОДГОВОР – Каде можете да се пожалите?
Законот за платежни услуги и платни системи предвидува формална постапка за приговор кога корисникот смета дека давателот на платежната услуга не постапил во согласност со законските обврски.
Според член 129, банката по правило треба да одговори на приговорот во рок од 15 работни дена од приемот.
Ако поради причини надвор од нејзината контрола не може да даде конечен одговор во тој рок, должна е да го извести корисникот за причините за доцнењето и за рокот во кој ќе одговори. Тој продолжен рок не може да биде подолг од 35 работни дена од приемот на приговорот.
Ова е важно и за испраќачот што не може да ги врати погрешно уплатените пари и за примачот што смета дека банката не му дала соодветно објаснување за определена корекција или задолжување на сметката.
Според член 130, корисникот што претходно поднел приговор до банката може да поднесе поплака и до Народната банка ако смета дека се прекршени одредбите на законот.
Но, Народната банка не е суд што автоматски ќе одлучи кому му припаѓаат спорните пари. Нејзиниот одговор по поплаката нема задолжително правно дејство врз приватноправниот спор меѓу корисникот и банката.
Доколку постои нерешен спор за враќање пари, може да биде потребна соодветна судска постапка или друг законски дозволен начин на решавање.
ПЕТ ЧЕКОРИ ШТО МОЖАТ ДА ВЕ ЗАШТИТАТ ОД СКАПА ГРЕШКА
Прво, ако забележите неочекувана уплата, проверете го изводот преку официјалната банкарска апликација. Утврдете го точниот износ, датумот, достапните податоци за испраќачот и описот на трансакцијата.
Второ, не ги трошете парите додека не се разјасни основот на приливот. Дури и ако средствата се расположливи, тоа не значи дека можете законски да ги задржите.
Трето, пријавете ја неочекуваната уплата во банката и побарајте писмена или друга трајна потврда дека сте побарале проверка. Ако ве контактира непознато лице, проверете го неговото барање преку банката, наместо да постапувате само според телефонски инструкции.
Четврто, не враќајте средства на трета сметка, во готовина или преку непозната платежна услуга без соодветна проверка. Посебно бидете внимателни ако некој ви нуди награда за посредување или бара итен пренос на парите.
Петто, кога ќе се утврди дека уплатата навистина била погрешна, соработувајте во документирана и законски исправна постапка за враќање. Зачувајте ги изводите, известувањата, барањата и потврдата за извршениот поврат.
Ако постои спор, сомневање за измама или нејасно барање од банката, потребно е навремено да се побара стручна правна помош.
НЕОЧЕКУВАНИОТ ПРИЛИВ НЕ Е ДОБИВКА – Понекогаш може да биде почеток на сериозен проблем
Современото банкарство овозможува парите да се префрлуваат брзо, понекогаш во рок од неколку секунди. Но, брзината на трансакцијата не значи дека секоја грешка може исто толку лесно да се исправи.
Ако некој по грешка испрати пари на туѓа сметка, испраќачот може да се соочи со значителен финансиски проблем, особено ако средствата му биле потребни за плата, станарина, кредит или друга итна обврска.
Од друга страна, примачот може ненамерно да се најде во правен спор ако не го препознае потеклото на приливот или ако потпадне под притисок на непознати лица што бараат брзо враќање на средствата.
Затоа финансиската внимателност треба да важи во двата правци. Пред да испратите пари, проверете го бројот на сметката, износот и податоците за примачот. А кога ќе добиете неочекувани средства, не претпоставувајте дека тие автоматски се ваша заработка.
Особено значајно е граѓаните да разберат дека постоењето банкарска трансакција и постоењето законско право врз парите не се идентични прашања. Електронскиот систем покажува каде средствата се префрлени. Законот определува дали лицето има основ да ги задржи.
Затоа, ако утре на вашата сметка пристигнат 50.000, 100.000 или 500.000 денари што не ги очекувате, најразумната одлука не е да размислувате како да ги потрошите. Најразумно е да проверите од каде доаѓаат, да ја известите банката и да го зачувате износот додека не се разјасни состојбата.
Зашто парите што ќе пристигнат по грешка можат да исчезнат од вашата сметка многу побрзо отколку што очекувате, но обврската да ги вратите може да остане.
И една неочекувана уплата што на прв поглед изгледа како финансиска среќа може да се претвори во долг, спор или измама ако не постапите внимателно.
*Анализата и информациите не се правен совет. За соодветни точни податоци консултирајте се со правно лице или експерт за оваа тематика.