На прв поглед, бројката изгледа речиси неверојатно. Во македонскиот деловен сектор во 2024 година имало 3.280 претпријатија под странска контрола. Тоа се само 4,7 проценти од фирмите опфатени со статистиката. Но истите компании ангажирале 24,2 проценти од вработените и создале дури 37 проценти од вкупната бруто-додадена вредност.

Со други зборови, помалку од една во дваесет фирми создава повеќе од една третина од вредноста во деловниот сектор.

И токму тука треба да застанеме.

Најлесниот заклучок би бил: странските компании едноставно се „подобри“.

Но тоа би било премногу едноставно, а веројатно и погрешно објаснување.

Странското сопствеништво само по себе не создава продуктивност. Пасошот на сопственикот не ја прави машината побрза, ниту автоматски го прави работникот попродуктивен.

Вистинската приказна е многу подлабока.

Странските компании што стигнуваат до Македонија вообичаено веќе се поголеми, покапитализирани, технолошки поопремени, подобро поврзани со странски пазари и дел од групација која знае што ќе произведува и кому ќе го продаде производот.

А домашната економија од другата страна е составена претежно од многу мали фирми.

Така добиваме две економии кои работат на иста територија, но често според сосема различна логика.

4,7 ПРОЦЕНТИ ФИРМИ, 24,2 ПРОЦЕНТИ ВРАБОТЕНИ, 37 ПРОЦЕНТИ ВРЕДНОСТ – Што всушност кажуваат овие три бројки?

Ако ги споредиме само уделите објавени од Државниот завод за статистика, се добива уште повпечатлива слика.

Странски контролираните компании имаат многу поголем просечен обем од останатите компании. Според односот меѓу бројот на фирми и бројот на вработени, просечната странски контролирана компанија има приближно шест и пол пати повеќе вработени од просечната домашно контролирана фирма.

А според односот меѓу уделот во фирмите и уделот во создадената додадена вредност, една странски контролирана фирма во просек создава речиси 12 пати повеќе додадена вредност по претпријатие од просечната домашно контролирана компанија.

Но можеби најинтересна е третата пресметка.

Ако додадената вредност се спореди со бројот на ангажирани работници, странски контролираните компании во просек создаваат околу 84 проценти повеќе додадена вредност по работник од домашно контролираните фирми.

Тоа веќе не е само разлика во големина.

Тоа е разлика во економската продуктивност.

Но и тука треба внимателно: ова е агрегатна пресметка врз основа на уделите. Не значи дека секој работник во странска фирма е 84 проценти попродуктивен од секој работник во домашна. Различни се секторите, технологиите, големината на фирмите, капиталот и производите.

Сепак, јазот е премногу голем за да се игнорира.

ПРВАТА ТАЈНА Е ГОЛЕМИНАТА – Македонија е економија на мали фирми

Во 2024 година дури 81 процент од активните претпријатија во Македонија имале од еден до девет вработени.

Таа бројка објаснува огромен дел од приказната.

Мала фирма не мора да биде лоша фирма. Некои од најуспешните компании почнуваат со двајца или тројца луѓе. Проблемот настанува кога фирмата останува мала со децении.

Фирма со пет луѓе потешко може да има посебен инженерски оддел, лице за извоз, тим за истражување и развој, експерт за сертификација, HR-служба, автоматизирано производство и професионален менаџмент.

Сопственикот често истовремено е директор, продавач, набавувач, финансиски менаџер и човек што решава што ќе се прави кога ќе се расипе машината.

Тоа функционира до одредена големина.

Потоа станува ограничување.

Мултинационалната компанија доаѓа со веќе изградена организација. Има процедури, софтвер, контрола на квалитет, пристап до капитал, добавувачи, клиенти, инженери и централа која зад неа има десет или педесет години акумулирано знаење.

Не почнува од нула кога ќе ја отвори фабриката во Македонија.

Домашниот претприемач многу често почнува токму од нула.

ВТОРАТА ТАЈНА Е ШТО ПРОИЗВЕДУВААТ

Странските компании не се случајно распоредени низ економијата.

Најголемиот дел од додадената вредност што ја создаваат странски контролираните фирми доаѓа од преработувачката индустрија – 35,3 проценти, потоа од информациите и комуникациите – 16,7 проценти, а трговијата учествува со 11,5 проценти.

Тоа се сектори во кои една фирма може релативно брзо да создаде голем промет и висока додадена вредност.

Замислете голема автомобилска фабрика со автоматизирани линии, стотици милиони евра извоз, илјадници работници и глобален клиент.

А потоа споредете ја со фризерски салон со тројца вработени.

И двете се фирми.

Во статистиката секоја се брои како едно претпријатие.

Но економски немаат речиси ништо заедничко.

Затоа фактот дека 4,7 проценти од фирмите создаваат 37 проценти од вредноста не значи дека 95,3 проценти од домашно контролираните фирми се неуспешни.

Значи дека структурата на тие две групи е радикално различна.

ТРЕТАТА ТАЈНА Е ДЕКА СТРАНСКАТА ФАБРИКА ЧЕСТО ГО ИМА КУПУВАЧОТ ПРЕД ДА ГО НАПРАВИ ПРОИЗВОДОТ

Ова е огромна предност која ретко ја забележуваме.

Домашниот претприемач инвестира, произведува производ и потоа бара кој ќе го купи.

Мултинационалната компанија функционира обратно.

Кога глобален производител отвора фабрика во Македонија, тој често веќе е дел од синџир во кој клиентот е познат.

Компонентата можеби оди во Германија.

Софтверската услуга во матичната компанија.

Електронскиот модул во автомобилска фабрика.

Производството практично е вклучено во постоечки глобален систем.

Тоа драматично го намалува комерцијалниот ризик.

Домашната фирма мора да излезе на германскиот пазар и да убеди клиент дека може да испорачува.

Странската фирма понекогаш доаѓа во Македонија токму затоа што веќе има кому да испорачува.

Тоа е огромна разлика.

ЧЕТВРТАТА ТАЈНА Е КАПИТАЛОТ – Машината не прашува дали фирмата е македонска или странска

Продуктивноста не зависи само од тоа колку е вреден работникот.

Зависи со што работи.

Еден човек со рачен алат и еден човек што управува автоматизирана линија можат да вложат ист број работни часови, а да создадат радикално различна вредност.

Странските компании генерално имаат полесен пристап до капитал преку матичните групации, меѓународните банки или сопствените глобални финансиски структури. Полесно можат да инвестираат во роботизација, скапи машини, лиценци, специјализиран софтвер и автоматизација.

За мала домашна фирма, машина од еден милион евра може да биде инвестиција што ја загрозува целата компанија.

За мултинационална групација тоа може да биде нормален дел од годишниот инвестициски план.

А бидејќи продуктивноста е комбинација од труд, капитал, технологија и организација, разликата со текот на времето се зголемува.

ПЕТТАТА ТАЈНА Е МЕНАЏМЕНТОТ – А тоа е тема за која речиси никогаш не зборуваме

Кога кај нас се разговара за продуктивност, дебатата често завршува кај работникот.

„Работниците не се продуктивни.“

Но тоа е само половина од приказната.

Работникот не одлучува која машина ќе се купи.

Не ја избира производната технологија.

Не ја создава продажната стратегија.

Не одлучува дали компанијата ќе воведе ERP-систем.

Не одредува дали фирмата ќе инвестира во истражување.

Не создава процедура за квалитет.

Тоа го прави менаџментот.

И токму способноста на компанијата да организира производство, луѓе, технологија и капитал е еден од најголемите извори на продуктивност.

Мултинационалната фирма често носи во Македонија систем што веќе функционира во десет други земји.

Домашната компанија мора сама да го измисли.

Тоа е невидлива предност која не се гледа кога ќе ги погледнеме само зградата и работниците.

НО ПОСТОИ И ДРУГА СТРАНА – Странските компании не доаѓаат во Македонија случајно

Не треба да создадеме мит дека успехот на странските компании е само резултат на нивната супериорност.

Македонија со години води политика на активно привлекување странски директни инвестиции.

Индустриски зони.

Инфраструктура.

Даночни и други поволности согласно законските програми.

Финансиска поддршка за инвестиции.

Помош при реализација на големи проекти.

Сето тоа е дел од економската политика.

И тоа може да биде оправдано ако инвестицијата носи повеќе вредност отколку што државата дала за нејзино привлекување.

Но тука се појавува фер прашањето што домашниот претприемач го поставува со години:

Дали домашната фирма има еднакво лесен пат до капитал, технологија, институции и поддршка кога сака да стане голема?

Тоа е вистинската дебата.

Не „странци против домашни“.

Туку дали економскиот систем создава услови добрата домашна фирма да прерасне во компанија со 500 или 5.000 вработени.

НАЈНЕПРИЈАТНАТА БРОЈКА МОЖЕ ДА НЕ Е 37 ПРОЦЕНТИ – Туку 22,4 ПРОЦЕНТИ

Според најновото истражување на Државниот завод за статистика, само 22,4 проценти од деловните субјекти опфатени во истражувањето биле иновативни во периодот 2022–2024 година.

А разликата според големината е уште поинтересна.

Кај малите претпријатија уделот бил 19,6 проценти.

Кај средните 32,1.

Кај големите 40 проценти.

Повторно гледаме ист образец:

големината создава можност за иновација, а иновацијата создава можност за раст.

Тоа лесно може да стане затворен круг.

Малата фирма нема пари за технологија затоа што е мала.

Не воведува технологија.

Поради тоа останува помалку продуктивна.

Поради ниската продуктивност не создава доволно капитал за да расте.

И останува мала.

Во меѓувреме, големата компанија инвестира, станува уште попродуктивна и уште полесно обезбедува нов капитал.

Разликата расте.

ИЗВОЗОТ Е УШТЕ ПОГОЛЕМАТА ПОДЕЛБА

OECD во најновиот преглед за Македонија покажува уште поостра концентрација.

Од приближно 3.900 компании што извезуваат, околу 110 големи претпријатија создаваат приближно 72 проценти од вкупниот извоз, а само десет најголеми компании генерираат околу половина од извозната вредност.

Тоа значи дека на хартија Македонија е многу отворена извозна економија.

Но огромен дел од домашниот бизнис воопшто не ја почувствувал глобализацијата.

Продава во Скопје.

Во Битола.

Во Куманово.

Во Струмица.

Можеби низ целата држава.

Но не продава во Берлин, Париз, Виена или Њујорк.

А мал пазар создава природна граница за раст.

Фирма што зависи од 1,8 милиони жители има едно ограничување.

Фирма што продава на 450 милиони европски потрошувачи има сосема друго.

СТРАНСКАТА ФАБРИКА Е УСПЕШНА – Но прашањето е дали нејзиниот УСПЕХ СЕ ПРЕЛЕВА

Тука доаѓаме до можеби најважниот проблем.

Странските компании можат да бидат исклучително продуктивни.

Но за цела држава тоа не е доволно.

Најголемата корист доаѓа ако нивната продуктивност почне да се прелева кон домашните компании.

Ако странската фабрика купува делови од македонски производител.

Ако домашна инженерска компанија ѝ прави автоматизација.

Ако локална IT-фирма ѝ развива софтвер.

Ако македонски производител прво стане нејзин добавувач, а потоа преку добиените сертификати почне директно да извезува во Германија.

Тогаш странската инвестиција станува повеќе од фабрика.

Станува училиште за целата економија.

Но OECD и Светска банка со години укажуваат дека токму овие врски меѓу странските инвеститори и домашните мали и средни претпријатија остануваат ограничени.

OECD и во извештајот од 2026 година оценува дека поврзувањето на домашните МСП со глобалните синџири напредува бавно и дека програмите за развој на добавувачи сè уште немаат доволна широчина и длабочина.

Тоа можеби е најголемата пропуштена можност во целата стратегија за странски инвестиции.

АКО СТРАНСКИТЕ ФИРМИ СЕ ОСТРОВИ, 37 ПРОЦЕНТИ НЕ СЕ ДОВОЛНИ

Замислете две земји.

Во првата постојат десет фантастично продуктивни странски фабрики. Сè увезуваат, произведуваат, а потоа сè извезуваат. Домашната економија им обезбедува главно работна сила и неколку основни услуги.

Во втората постојат истите десет фабрики, но околу нив има 200 домашни компании што произведуваат метални делови, амбалажа, софтвер, автоматизација, алати, логистика и инженерски услуги.

На статистиката двете земји можеби ќе имаат сличен извоз.

Но економски се радикално различни.

Во втората земја технологијата се шири.

Домашните компании растат.

Работниците менуваат фирми и го носат знаењето со себе.

Се создаваат нови добавувачи.

Домашниот капитал станува посилен.

Така изгледа вистински структурен развој.

ВАЖНО: 37 ПРОЦЕНТИ ДОДАДЕНА ВРЕДНОСТ НЕ ЗНАЧИ ДЕКА 37 ПРОЦЕНТИ ОД „ПАРИТЕ ОСТАНУВААТ КАЈ СТРАНЦИТЕ“

Тука често се прави уште една грешка.

Бруто-додадената вредност не е исто што и профит.

Во неа влегува вредноста што фирмата ја создава над потрошените посредни добра, а од неа потоа се финансираат плати и придонеси, амортизација и оперативен вишок.

Значи голем дел од вредноста создадена во странска фабрика останува во домашната економија преку плати, локални услуги, инвестиции и јавни приходи.

Но дел од оперативниот вишок може да му припаѓа на странскиот сопственик и на крај да биде исплатен како дивиденда надвор од земјата.

Токму затоа БДП и националниот доход не се идентични концепти.

Нема ништо необично во тоа.

Таков е моделот на странска инвестиција во секоја земја.

Прашањето за државата е дали вкупната корист – работни места, знаење, даноци, извоз, технологија и локални добавувачи – е доволно голема.

УШТЕ ЕДНА ЗАМКА ВО БРОЈКИТЕ – 4,7 ПРОЦЕНТИ НЕ СМЕЕ ДА СЕ СПОРЕДАТ МЕХАНИЧКИ СО 2,6 ПРОЦЕНТИ ОД ПРЕТХОДНАТА ГОДИНА

Во 2023 година статистиката покажуваше дека 2,6 проценти од фирмите се под странска контрола.

Во 2024 процентот е 4,7.

На прв поглед би можеле да напишеме:

„Бројот на странски компании речиси се удвоил за една година.“

Но тоа би било погрешно.

ДЗС во самото соопштение објаснува дека зголемениот број опфатени компании произлегува од подобрен извор на податоци, а не едноставно од ненадејна експлозија на нови странски компании.

Тоа е важен детал.

И добар пример зошто една статистика не треба само да се претвори во сензационален наслов без да се прочита фуснотата под неа.

ПРАШАЊЕТО НЕ Е КАКО ДА ИМАМЕ ПОМАЛКУ СТРАНСКИ КОМПАНИИ – Туку како да имаме повеќе силни домашни

Погрешниот заклучок од целата анализа би бил:

„Странските компании земаат премногу голем дел од економијата.“

Не.

Ако некој создава продуктивни работни места, извезува, носи технологија и инвестира, логично е државата да сака уште такви компании.

Проблемот е друг.

Зошто домашниот приватен сектор не создава доволно компании со слична продуктивност?

Тоа е прашањето од милијарда евра.

Зошто толку малку фирми преминуваат од 10 на 100 вработени?

Зошто толку малку стануваат регионални?

Зошто толку малку имаат сопствен производ?

Зошто малку инвестираат во истражување?

Зошто голем дел од нив остануваат на домашниот пазар?

Зошто фирма основана пред 25 години сè уште има седум вработени?

Одговорите се различни: пристап до капитал, управување, ризик, малиот домашен пазар, недостигот од кадар, технологијата, регулативата, конкуренцијата, сивата економија, наследувањето на бизнисот, сертификацијата и способноста да се продава во странство.

Но сè се сведува на еден збор:

скалирање.

Македонија знае да создаде мал бизнис.

Многу потешко создава голема домашна компанија.

МОЖЕБИ НАЈДОБРАТА ИНДУСТРИСКА ПОЛИТИКА ВЕЌЕ НЕ Е ДА ДОНЕСЕМЕ УШТЕ ЕДНА ФАБРИКА

Следната фаза треба да биде посложена.

Секако дека земјата треба да продолжи да привлекува квалитетни странски инвестиции.

Но паралелно треба систематски да создава домашни фирми способни да работат со нив.

Тоа значи сертификација.

Технологија.

Дигитализација.

Извозно финансирање.

Инженерство.

Современ менаџмент.

Полесен пристап до капитал за компанија што сака да стане пет пати поголема.

Подобро поврзување со универзитетите.

Развој на домашни добавувачи.

И многу поважно – државата да престане успехот да го мери само со:

„отворени се 500 работни места“.

Потребни се други прашања.

Колкава е додадената вредност по работник?

Колку домашни добавувачи има фабриката?

Колку инженери вработува?

Колку инвестира во развој?

Колку домашни компании благодарение на договорот станале извозници?

Тогаш субвенцијата престанува да биде трошок за работно место и станува инструмент за трансформација на економијата.

НАЈГОЛЕМАТА ОПАСНОСТ Е ДА ИМАМЕ ДВЕ МАКЕДОНСКИ ЕКОНОМИИ ШТО НИКОГАШ НЕ СЕ СРЕЌАВААТ

Од едната страна може да имаме модерни фабрики, автоматизирани линии, глобални клиенти, странски капитал и продуктивност блиска до европските производствени стандарди.

Од другата – десетици илјади домашни микро-компании со ограничен капитал, домашен пазар и ниска продуктивност.

И двете ќе влезат во истиот БДП.

Но нема да создаваат иста иднина.

Вистинскиот успех ќе дојде тогаш кога линијата меѓу нив ќе почне да исчезнува.

Кога домашната компанија ќе стане добавувач на странската.

Потоа извозник.

Потоа инвеститор.

Потоа регионална компанија.

А можеби еден ден и таа ќе отвори фабрика во друга земја.

Тогаш ќе знаеме дека странските инвестиции навистина ја промениле структурата на македонската економија.

До тогаш бројката 4,7 проценти создаваат 37 проценти од додадената вредност не треба да ја читаме како доказ дека странците се „подобри“.

Треба да ја читаме како предупредување за нешто многу поважно:

Македонија веќе има компании што покажуваат колку продуктивна може да биде економијата. Предизвикот е таа продуктивност да престане да биде исклучок и да стане карактеристика и на многу повеќе домашни фирми.