Парите на банкарската сметка за многумина претставуваат најсигурен дел од личниот имот. Некој ги собирал со години, друг ги добил од продажба на автомобил, наследство или работа во странство, а трет ги чува за старост, лекување или образование на децата. Но, постои прашање за кое малкумина размислуваат додека сметката редовно функционира: што се случува ако еден ден пристигне налог за присилна наплата, ако се активира стар долг или ако извршител побара блокирање на средствата?
Замислете граѓанин кој има заштедено 10.000 евра, односно приближно 615.000 денари. Парите стојат на неговата сметка, тој има банкарска картичка и редовно го проверува салдото преку мобилна апликација. Сепак, ако против него се спроведува законска постапка за присилна наплата, може да се случи дел од средствата да станат недостапни или да бидат пренесени за намирување на долг. Тоа не значи дека банката самоволно му ги одзела парите, туку дека располагањето со нив може да биде ограничено врз законска основа.
Најважната разлика што граѓаните треба да ја разберат е дека сопственоста врз средствата и можноста тие веднаш да се користат не се секогаш иста работа. Парите можат да бидат евидентирани на ваше име, но доколку постои извршна исправа и се исполнети законските услови, тие можат да бидат предмет на извршување. Токму затоа банкарската заштеда не треба да се разгледува изолирано од долговите, судските постапки и другите финансиски обврски.
КОГА СТАР ДОЛГ МОЖЕ ДА ЈА ЗАГРОЗИ ЗАШТЕДАТА?
Еден од најголемите финансиски ризици е потценувањето на старите обврски. Неплатен кредит, долг кон физичко лице, обврска по судска одлука или друго побарување може да доведе до извршување ако постои соодветна правна основа. Не секое неплатено побарување автоматски значи блокирана сметка, но игнорирањето на законски доставени документи може сериозно да ја влоши положбата на должникот.
Да земеме хипотетички пример. Граѓанин има 615.000 денари на сметка, а против него постои извршно побарување од 120.000 денари. Ако на оваа сума се додадат законски пресметана камата и трошоци на постапката, конечната обврска може да биде повисока. Доколку се исполнети условите за извршување врз паричните средства, дел од заштедата може да се искористи за намирување на побарувањето. Но, тоа не значи дека извршителот има неограничено право да ја задржи целата заштеда за долг што е значително помал.
Особено внимание заслужуваат случаите кога должникот не знае дека против него се водела постапка или смета дека обврската одамна е завршена. Тука се отвораат прашања за правилната достава, застареноста, евентуалните претходни уплати и точноста на пресметката. Застареноста зависи од видот на побарувањето и околностите, па затоа не може да се претпостави дека секој стар долг автоматски престанал да биде наплатлив.
ДАЛИ ИЗВРШИТЕЛ МОЖЕ ДА ЈА ЗЕМЕ ЦЕЛАТА ПЛАТА ИЛИ ПЕНЗИЈА?
Законот за извршување предвидува ограничувања кога присилната наплата се спроведува врз плата, пензија и одредени други примања. За вообичаени побарувања важат законски ограничувања, а за одредени категории должници и побарувања се применуваат посебни правила. Ова е важно бидејќи платата и пензијата не се третираат секогаш на ист начин како обична акумулирана заштеда.
На пример, ако некој прима плата од 36.000 денари, не треба автоматски да се претпостави дека целиот износ може да се земе за обичен долг. Во зависност од применливото законско ограничување, извршувањето може да зафати само определен дел од примањето. За побарувања по основ на законска издршка важат поинакви правила. Точниот износ зависи од видот на примањето, висината и основот на побарувањето.
Проблем може да настане кога платата или пензијата пристигнува на сметка што е предмет на блокада. Во таква ситуација должникот треба навремено да достави доказ за потеклото на средствата и да побара примена на законското ограничување. Комората на извршители објаснува дека должникот треба писмено да го извести извршителот и да приложи соодветни докази.
КОИ ПАРИ СЕ ПОСЕБНО ЗАШТИТЕНИ ОД ИЗВРШУВАЊЕ?
Не сите приливи на банкарска сметка имаат ист правен третман. Законодавството предвидува изземање од извршување за определени примања, меѓу кои се одредени права од социјална заштита, детски додатоци, стипендии и други законски утврдени надоместоци. Оваа заштита има социјална цел: да не се доведе должникот во положба во која ќе остане без средства што законот посебно ги штити.
Сепак, во практиката може да биде неопходно да се докаже дека конкретниот прилив припаѓа на заштитена категорија. Банкарскиот извод, решението за доделена помош, потврдата од институцијата или друг соодветен документ можат да бидат пресудни за правилно утврдување на потеклото на средствата.
Министерството за правда наведува повеќе категории примања што се изземени од извршување, а Законот за извршување ја уредува и постапката за заштита на ваквите средства. Затоа, граѓанинот не треба да се потпира само на усно објаснување дека парите се социјална помош или стипендија, туку да ја докаже нивната правна природа.
ДАЛИ ПАРИТЕ СЕ ПОБЕЗБЕДНИ АКО ГИ ПРЕФРЛИТЕ ВО ДРУГА БАНКА?
Честа заблуда е дека отворањето нова сметка во друга банка автоматски го решава проблемот со извршувањето. Доколку постои законска основа за наплата, промената на банката сама по себе не ја отстранува обврската. Извршувањето може да се насочи кон средства што законски му припаѓаат на должникот, во согласност со пропишаната постапка.
Уште поризично е ако граѓанинот се обиде привидно да го пренесе својот имот на друго лице само за да избегне наплата. Во зависност од околностите, ваквите располагања можат да предизвикаат дополнителни правни спорови. Разликата меѓу законско управување со сопствените пари и дејствување на штета на доверителите е суштинска.
Наместо импровизирани решенија, побезбедниот пристап е да се утврди точниот износ на обврската, да се провери основот за извршување и, кога е можно, да се разговара за доброволно намирување или договорена динамика на плаќање. Договорот за плаќање на рати, меѓутоа, не значи автоматско запирање на извршувањето без соодветна правна постапка.
ШТО АКО ИМАТЕ 10.000 ЕВРА ЗАШТЕДА, А БАНКАТА ПРОПАДНЕ?
Ова е сосема различен ризик од блокирањето поради долг. Во Македонија постои систем за осигурување на депозитите на физичките лица, преку кој се обезбедува обесштетување до законски утврдениот лимит ако настапи осигурен ризичен настан.
Според Фондот за осигурување на депозити, максималниот износ на обесштетување е 30.000 евра во денарска противвредност по депонент во една банка, филијала на странска банка или штедилница. Во пресметката влегуваат релевантните депозити на истото лице во истата институција, вклучувајќи ги и средствата на трансакциски сметки, согласно законските услови.
Тоа значи дека граѓанин со заштеда од 10.000 евра во една банка, под услов средствата да спаѓаат во категоријата осигурени депозити, во принцип е во рамките на законскиот лимит. Но, постои важна разлика: осигурувањето на депозитите штити од определен банкарски ризик, а не од законско извршување поради лични долгови. Осигурен депозит не значи депозит што не може да биде предмет на присилна наплата.
ШТО АКО БАНКАТА ИМА ПОБАРУВАЊЕ ОД ВАС?
Посебно внимание заслужува ситуацијата кога граѓанинот истовремено има заштеда и кредит во истата банка. На пример, може да има 10.000 евра на штедна сметка, но и неплатени кредитни рати. Тогаш треба да се разгледаат договорот за кредит, договорот за депозит и условите под кои банката евентуално има право на пребивање или наплата на достасани обврски.
Не постои универзално правило според кое банката смее произволно да ја земе целата заштеда само затоа што клиентот има кредит. Важни се достасаноста на обврската, договорните одредби, евентуалните обезбедувања и применливите законски правила. Затоа секој клиент треба да знае што точно потпишал, особено кога депозитот е заложен како обезбедување на кредит.
Во такви случаи, договорите што при отворањето на сметката изгледале како обична формалност можат да добијат големо финансиско значење. Граѓаните треба да побараат копија од документацијата и писмено објаснување за секое задолжување што го оспоруваат.
МОЖЕ ЛИ ГРЕШКА ДА ВИ ЈА БЛОКИРА СМЕТКАТА?
И финансиските постапки можат да бидат предмет на грешки и спорови. Можно е да се појави несогласување околу веќе платен долг, погрешна пресметка на камата, идентитет на должникот или примената на ограничувањата за извршување. Но, секој ваков случај мора да се утврди врз основа на конкретната документација.
Ако граѓанинот открие дека сметката му е блокирана, првиот чекор е да утврди кој го иницирал ограничувањето и врз која основа. Потоа треба да ја прибави релевантната документација, да ја провери пресметката и да утврди кои правни средства и рокови му стојат на располагање. Роковите во постапките за извршување можат да бидат кратки, поради што одложувањето може да биде скапо.
Особено е важно да се разликува приговор против неправилност во извршувањето од оспорување на самото побарување. Тоа се различни правни прашања, а можноста за нивно отворање зависи од фазата и основот на постапката.
КОЛКУ МОЖЕ ДА ВЕ ЧИНИ ЕДЕН НЕПЛАТЕН ДОЛГ?
Да разгледаме поедноставена, илустративна пресметка. Ако основниот долг е 50.000 денари, а законски пресметаните камати и признаените трошоци во конкретна постапка изнесуваат дополнителни 15.000 денари, вкупната обврска би достигнала 65.000 денари. Тоа е 30 проценти повеќе од почетната главница.
Овој пример не претставува законска тарифа ниту тврдење дека секој долг расте за ист процент. Висината на каматата зависи од основот, периодот и применливата стапка, додека трошоците зависат од преземените дејствија и релевантните прописи. Но, примерот покажува колку е важно проблемот да се решава навреме.
За граѓанин со заштеда од 615.000 денари, ваква обврска може да изгледа поднослива. За некој што живее само од плата или пензија, истата сума може да претставува сериозен удар врз семејниот буџет. Затоа ризикот не се мери само според висината на долгот, туку и според способноста на должникот да го подмири без да ја загрози својата егзистенција.
ШТО ТРЕБА ДА ПРОВЕРИТЕ ПРЕД ДА БИДЕ ПРЕДОЦНА?
Граѓаните што имаат заштеда, кредити или стари финансиски обврски треба повремено да ја проверуваат состојбата на своите сметки, да ја чуваат документацијата за извршените уплати и да не ги игнорираат известувањата од банки, судови и извршители. Потврдата дека некоја обврска е целосно намирена може да биде важен доказ доколку подоцна се појави спор.
Ако постои активна постапка, неопходно е да се побара точна пресметка на главницата, каматата и трошоците. Кога средствата потекнуваат од примања што се изземени или ограничени од извршување, треба навремено да се достават соодветните докази. Ако постои сомневање за неправилност, корисно е веднаш да се побара правна помош, пред да истечат применливите рокови.
И конечно, треба да се разбере дека банкарската заштеда е дел од пошироката финансиска состојба на едно лице. Самото постоење на 10.000 евра на сметка не кажува дали човекот е финансиски безбеден. За тоа се важни и неговите долгови, договорните обврски, евентуалните судски постапки и законската заштита на примањата.
ЗАКЛУЧОК: ПАРИТЕ СЕ ВАШИ, НО ПРАВОТО НА РАСПОЛАГАЊЕ ИМА ЗАКОНСКИ ГРАНИЦИ
Најважната порака е дека законски стекнатата заштеда не престанува да биде ваша само затоа што постои долг. Но, кога доверителот располага со соодветна извршна основа, одреден дел од имотот и паричните средства може законски да се искористи за наплата на обврската.
Затоа прашањето не е само колку пари имате во банка, туку и какви финансиски обврски постојат на ваше име, дали тие се достасани, дали постои извршна постапка и дали се почитуваат законските ограничувања. Разбирањето на овие разлики може да спречи непотребни трошоци, погрешни одлуки и сериозни финансиски последици.
За многу семејства, 10.000 евра претставуваат години работа и откажување. Нивната заштита започнува со навремено информирање, внимателно потпишување договори и познавање на сопствените права.
