Губењето на работното место за повеќето граѓани не претставува само професионален проблем, туку сериозен финансиски удар врз целото семејство. Во моментот кога редовната плата престанува да пристигнува, сметките продолжуваат да се плаќаат, кредитите не мируваат, а трошоците за храна, домување и секојдневен живот остануваат исти. Но, токму во тие моменти, кога неизвесноста е најголема, многу работници прават грешки што можат дополнително да ги чинат пари. Некои потпишуваат спогодбен престанок на работниот однос без да знаат дека со тоа можат да го изгубат правото на паричен надоместок за невработеност. Други го пропуштаат рокот за поднесување барање, додека трети не проверуваат дали им се исплатени сите заработени плати, надоместоци и законски предвидени права.
Во Македонија, правата по престанокот на работниот однос не се еднакви за сите работници. Од пресудно значење е причината поради која завршило вработувањето, начинот на кој е спроведена постапката, должината на стажот на осигурување и дали биле плаќани придонесите. Законската разлика меѓу отказ од работодавачот, отказ на барање на работникот, спогодбен престанок и истек на договор на определено време може да биде разлика меѓу неколку месеци финансиска поддршка и останување без таков надоместок. Затоа секој граѓанин треба да знае дека потписот на еден документ не е обична административна формалност, туку постапка што може непосредно да влијае врз неговата финансиска сигурност.
Отказ и спогодбен престанок не се исто – разликата може да биде многу скапа
Една од најважните работи што треба да ги знае секој вработен е дека престанокот на работниот однос со спогодба не ги произведува истите последици како отказот поради деловни причини. Кога работодавачот го откажува договорот поради технолошки, економски или организациски промени, односно кога престанува потребата од определено работно место, работникот може да оствари право на испратнина, а под законски утврдени услови и паричен надоместок за невработеност. Но, кога работникот доброволно потпишува спогодба за престанок на работниот однос, законските правила по правило го исклучуваат правото на паричен надоместок преку Агенцијата за вработување.
Токму затоа не е сеедно каков документ работодавачот ќе му понуди на работникот. Ако компанијата затвора одделение или укинува работно место, а на вработениот му предлага да потпише спогодба како наједноставно решение, тој треба да ги разбере последиците пред да се согласи. Спогодбата може да биде сосема легитимен начин за прекинување на вработувањето, особено кога двете страни навистина се согласуваат со условите. Но, таа не смее да се меша со отказ од деловни причини, ниту работникот треба да претпоставува дека по потпишувањето автоматски ќе му следуваат истите права.
Законот за работните односи дури предвидува дека писмената спогодба мора да содржи одредба за последиците што настануваат за работникот во однос на правата од осигурување за случај на невработеност. Пропишани се и формални услови за нејзиното потпишување, вклучително и своерачно внесување на определени податоци и потписи. Ако спогодбата е склучена спротивно на овие законски барања, може да биде ништовна. Затоа документ што му се дава на работникот со објаснување дека е потребен само за одјава од фирмата заслужува внимателно читање. Ако работникот не се согласува со предложениот престанок, нема причина да потпишува согласност само затоа што од него се бара тоа да го направи веднаш.
Кога навистина следува паричен надоместок од Агенцијата за вработување?
Според правилата што ги објавува Агенцијата за вработување, едно од основните барања за остварување паричен надоместок е невработеното лице да било во работен однос најмалку девет месеци непрекинато или дванаесет месеци со прекини во последните осумнаесет месеци. Дополнително, се зема предвид периодот за кој се уплатувани придонеси за задолжително социјално осигурување и причината за престанокот на вработувањето.
Ова значи дека самото постоење работен стаж не е доволно. Лице што работело повеќе години, но доброволно дало отказ без да спаѓа во некој од законските исклучоци, по правило нема право на овој паричен надоместок. Истото важи и за спогодбен престанок, како и за одредени случаи кога работодавачот дал отказ поради кршење на работната дисциплина или неисполнување на работните обврски. Од друга страна, престанокот на работниот однос поради деловни причини, стечај или ликвидација може да претставува основ за остварување на правото, ако се исполнети и останатите законски услови.
Посебна ситуација се договорите на определено време. Кога договорот завршува со истекот на периодот за кој бил склучен, тоа не е исто со доброволно даден отказ или спогодбен престанок. Работникот треба да го зачува договорот и документот за престанокот, а во предвидениот рок да побара утврдување на правото на надоместок. Одлуката зависи од законските услови, стажот, придонесите и конкретниот основ што е евидентиран. Она што не треба да се прави е истекот на договорот без потреба да се претвора во спогодбен престанок, бидејќи тоа може да ја промени правната положба на работникот.
Колку пари може да добиете и колку долго се исплатуваат?
Агенцијата за вработување наведува дека месечниот паричен надоместок за лицата што имаат право на исплата до дванаесет месеци изнесува 50 проценти од просечната месечна нето-плата на работникот за последните 24 месеци. Притоа, утврден е и максимален износ: надоместокот не може да биде поголем од 80 проценти од просечната месечна нето-плата по работник во државата, објавена за последниот месец.
За полесно разбирање, ако работникот во последните две години имал просечна нето-плата од 40.000 денари, основната пресметка би изнесувала 20.000 денари месечен надоместок, под услов да ги исполнува законските критериуми и да не биде ограничен со пропишаниот максимум. Ова е илустративен пример, а не гарантиран износ за секој што останал без работа.
Времетраењето на исплатата зависи од стажот на осигурување. Лице со најмалку девет месеци непрекинат стаж, односно дванаесет месеци со прекини во последните осумнаесет месеци, може да има право на еден месец надоместок. Со зголемувањето на стажот се продолжува и времетраењето на исплатата. За стаж над пет до седум и пол години се предвидени четири месеци, за стаж над десет до дванаесет и пол години шест месеци, додека за стаж над 25 години редовното времетраење изнесува дванаесет месеци. Посебни правила постојат за определени повозрасни невработени лица што се блиску до исполнување на условите за старосна пензија.
Ваквите суми можеби нема целосно да ја заменат изгубената плата, но за семејство што останало без редовен приход можат да претставуваат значајна привремена финансиска поддршка. Затоа навременото информирање не е само административно прашање, туку директно влијае врз домашниот буџет.
Рокот од 30 дена може да ве чини дел од надоместокот
Еден од најважните рокови е рокот за поднесување барање за паричен надоместок. Според официјалните информации, лицето треба во рок од 30 дена од престанокот на работниот однос да се пријави во соодветната евиденција и лично да поднесе барање во надлежниот центар за вработување. За евидентирање се потребни лична карта и доказ за завршено образование, а за барањето за паричен надоместок и податоци за трансакциска сметка.
Особено важно е граѓаните да знаат дека пријавувањето како невработено лице и поднесувањето барање за паричен надоместок се поврзани, но не се идентични административни дејства. Не треба да се претпоставува дека само со внесувањето во евиденцијата автоматски е поднесено и барањето за исплата. Потребно е да се провери дали постапката е заведена и да се зачува доказ за поднесувањето.
Пропуштањето на рокот не значи во секој случај автоматско губење на целото право. Според Агенцијата, ако барањето е поднесено по истекот на 30 дена, надоместокот може да се исплатува од денот на поднесувањето, но само за преостанатиот период за кој лицето имало право. Ако барањето е поднесено по истекот на целиот период за кој би следувал надоместок, исплата не следува. Практично, доцнењето може да значи губење дел од парите, а понекогаш и на целата исплата.
Што се случува со здравственото осигурување кога ќе престане работниот однос?
Здравственото осигурување е уште едно прашање што не треба да се остави за подоцна. Со престанокот на вработувањето се менува основот врз кој лицето било задолжително осигурено. Но, тоа не значи дека секој невработен граѓанин автоматски и трајно останува без можност за здравствена заштита.
Фондот за здравствено осигурување предвидува различни основи за стекнување својство на осигурено лице, меѓу кои и основи што се однесуваат на невработени лица. Самата евиденција во Агенцијата за вработување не е општ предуслов за здравствено осигурување на секое невработено лице, иако е релевантна за корисниците на паричен надоместок. Постапката и потребната документација зависат од конкретниот основ на осигурување.
Затоа најважно е граѓанинот по престанокот на работниот однос да провери дали е одјавен од осигурувањето по основ на вработување и врз кој нов основ може да продолжи да биде осигурен. Ова е особено значајно за семејствата со деца, лицата што редовно користат терапија и граѓаните што имаат закажани медицински прегледи. Не треба да се претпоставува дека здравственото осигурување автоматски продолжува без потреба од проверка на статусот.
Испратнина, последна плата и неискористен годишен одмор
Престанокот на работниот однос не го ослободува работодавачот од обврските што веќе произлегле од вработувањето. Работникот треба да провери дали му е исплатена платата за сработениот период, дали се пресметани законските и договорените додатоци и дали се евидентирани сите уплатени придонеси.
Посебно право постои кога договорот се откажува од деловни причини. Законот за работните односи предвидува испратнина, чија висина зависи од времето поминато во работен однос кај работодавачот, вклучувајќи го и релевантниот стаж кај правен претходник. Според законската скала, испратнината се движи од една нето-плата за стаж до пет години, до седум нето-плати за стаж над 25 години, со пропишани меѓустепени износи. Основицата се утврдува според просечната нето-плата во последните шест месеци, со законски утврдена долна граница. Испратнината се исплатува со денот на престанокот на работниот однос, а откажувањето од ова право во случаите во кои законски следува е ништовно.
И неискористениот годишен одмор може да биде важно финансиско прашање, но паричен надоместок за него не следува автоматски при секое заминување од работа. Законот предвидува услови, меѓу кои работникот претходно да побарал користење одмор, работодавачот да не му го овозможил и работниот однос да престанал не по вина и волја на работникот. Токму затоа писмените барања за годишен одмор, решенијата и евиденциите за искористените денови треба да се чуваат.
Што ако отказот е незаконски?
Работникот што смета дека отказот е неоснован или незаконски не треба да чека со недели пред да побара правна помош. Законот предвидува кратки рокови за приговор, а начинот на постапување зависи од тоа дали отказот е со или без отказен рок. Во типичните случаи, работникот има право на приговор во рок од осум дена од добивањето на одлуката за отказ. Потоа, зависно од постапката и одлуката по приговорот, може да следува судска заштита во законски предвидените рокови.
Затоа особено е важно да се зачуваат решението за отказ, датумот на прием, договорот за вработување, анексите, пресметките за плата и релевантната писмена комуникација. Ако работникот смета дека е притиснат да потпише спогодба, или дека отказот е заснован на невистинити причини, треба навремено да побара стручен совет, да се обрати до синдикат, адвокат или надлежниот инспекторат, зависно од проблемот. Пријавата до инспекциски орган не треба да се смета за автоматска замена за законскиот приговор или судската постапка.
Најскапите грешки често се прават во првите денови
Грешката може да започне со една реченица: „Потпиши го ова, само да те одјавиме“. Но, работникот пред потпишувањето мора да знае дали станува збор за спогодба, изјава за доброволен отказ, решение за престанок поради деловни причини или документ за истек на договор. Разликата може да биде пресудна за испратнината и за правото на паричен надоместок. Исто така, не треба да се потпишува потврда дека сите финансиски обврски се подмирени без претходно да се проверат исплатите.
Втора честа грешка е чекањето по престанокот на работниот однос. Наместо веднаш да се провери постапката во Агенцијата за вработување и Фондот за здравствено осигурување, административните обврски се одложуваат додека граѓанинот бара ново работно место. Третата грешка е заборавањето на обврските по пријавувањето. Активните баратели на работа и корисниците на паричен надоместок имаат обврска редовно да се јавуваат во Агенцијата, според пропишаните рокови, а непочитувањето на обврските може да влијае врз нивниот статус и права.
Губењето на работното место никогаш не е едноставна животна ситуација. Но, македонското законодавство предвидува механизми за финансиска и правна заштита, под услов граѓаните да знаат кога и како да ги искористат. Затоа, пред потпишување документ за престанок на работниот однос, најважно е да се утврдат точниот правен основ, финансиските обврски на работодавачот, можноста за паричен надоместок и роковите за заштита на правата.
Работното место може да се изгуби за еден ден, но правата што произлегуваат од годините работа не треба да се изгубат поради непрочитан документ, пропуштен рок или погрешна информација. Во моментот кога редовната плата престанува, знаењето за сопствените права може да биде една од најважните форми на финансиска заштита за работникот и неговото семејство.