ФАКУЛТЕТ ИЛИ ЗАНАЕТ ВО 2026? – Изборот што повеќе не е толку едноставен

Со децении одговорот изгледаше речиси автоматски: учи, заврши факултет, земи диплома и ќе имаш подобар живот. За многу семејства високото образование не беше само образовен избор, туку симбол на напредок. Родителот што работел физичка работа сонувал неговото дете еден ден да работи во канцеларија. Мајсторот сакал синот или ќерката да бидат инженери, економисти, лекари или правници. Дипломата значеше статус, сигурност и верување дека следната генерација ќе живее полесно.

Во 2026 година таа логика веќе не е толку едноставна. Факултетот не ја изгубил вредноста, ниту пак одеднаш секој треба да стане електричар, механичар или водоинсталатер. Но пазарот на труд испраќа порака која е тешко да се игнорира: само формалното образование повеќе не гарантира добро платена работа, а практичната вештина што е навистина потребна може да има многу поголема економска вредност отколку што традиционално сме ѝ припишувале.

Затоа вистинското прашање повеќе не е едноставно „факултет или занает?“.

Прашањето е: која вештина ќе има вредност кога младиот човек ќе треба навистина да живее од неа?

Дипломата останува важна, но веќе не е автоматски билет за сигурна работа

Во Македонија високото образование и понатаму привлекува голем број млади. Во академската 2025/2026 година на прв циклус студии биле запишани над 55.000 студенти, а во 2025 година дипломирале повеќе од 7.600 лица. Интересно е што повеќе од една четвртина од дипломираните биле во областите бизнис, администрација и право.

Овие бројки не значат дека има „премногу дипломирани“. Општество без лекари, инженери, наставници, архитекти, научници, програмери и други високообразовани професионалци не може да функционира. Проблемот е кога образовниот избор не е доволно поврзан со прашањето што ќе се случи по дипломирањето.

Млад човек може да помине четири или пет години на факултет, да вложи труд и пари, а потоа да открие дека во неговата област има мал број работни места, голема конкуренција или почетна плата што не е многу различна од платата што би можел да ја заработува со добра практична вештина. Тоа не ја прави неговата диплома бескорисна. Но покажува дека дипломата сама по себе не е професија.

Компанијата не вработува хартија. Таа вработува човек кој знае нешто да направи, реши, организира, произведе, поправи, анализира или создаде.

И токму тука се менува целата дискусија.

Во исто време, професиите што со години ги сметавме за „втора опција“ повторно стануваат вредни

Обидете се денес брзо да најдете добар електричар.

Добар автомеханичар.

Водоинсталатер.

Мајстор за греење и климатизација.

Заварувач.

Столар.

Плочкар.

Механичар за индустриска опрема.

Добар готвач.

Квалификуван работник во производство.

Во многу средини проблемот веќе не е само колку ќе чини услугата, туку кога човекот воопшто ќе може да дојде.

Најновите податоци за пазарот на труд покажуваат дека компаниите и понатаму имаат илјадници непополнети позиции. Во вториот квартал од 2026 година биле регистрирани речиси 10.700 слободни работни места. Производството имало речиси 2.000, градежништвото стотици слободни позиции, а значителна побарувачка имало и во транспортот, трговијата и угостителството.

Не сите тие позиции се класични занаети, секако. Но бројките покажуваат нешто пошироко: економијата има потреба од луѓе што располагаат со конкретни, применливи способности.

И таа потреба сè потешко може да се задоволи само со производство на повеќе дипломи.

Најголемата заблуда е дека занает значи неуспех во образованието

Тука можеби лежи една од најдлабоките културни предрасуди.

Со години во многу семејства постоеше речиси невидлива хиерархија. Гимназијата звучеше подобро од стручното училиште. Факултетот звучеше подобро од занаетот. Канцелариската работа се сметаше за поголем успех од физичката.

Но пазарот не ја почитува секогаш таа хиерархија.

На пазарот вреди она што некому му е потребно и што нема доволно луѓе што знаат добро да го направат.

Ако во еден град има многу луѓе со иста општа квалификација, но само тројца навистина добри мајстори за одредена услуга, економската позиција на тие тројца може да биде исклучително силна.

Тука нема ништо чудно.

Тоа е наједноставниот закон на понуда и побарувачка.

Не е срамота да се биде мајстор. Не е пораз да се работи со алат. И не е помал интелектуален предизвик да се дијагностицира сложен дефект на современо возило, да се инсталира современ систем за греење или правилно да се програмира индустриска машина.

Современиот занает сè помалку личи на она што родителите можеби го паметат од пред триесет години. Во многу професии денес се користат компјутерска дијагностика, електроника, софтвер, автоматизација и специјализирана технологија.

Но и романтизирањето на занаетите би било грешка

Како што не треба да му кажеме на секое дете дека мора да оди на факултет, не треба ни да создадеме нов мит дека секој мајстор автоматски заработува огромни суми.

Не заработува.

Добриот занает бара години учење, пракса, репутација и дисциплина. Често значи физички напор, рано станување, работа во лоши временски услови, контакт со клиенти, ризик од повреда и голема одговорност ако нешто се направи погрешно.

Човек што сака да работи самостојно мора да научи и многу нешта кои немаат никаква врска со самиот занает: како се пресметува цена, како се организира работата, како се набавува материјал, како се комуницира со клиент, како се плаќаат даноци и како се гради репутација.

Помеѓу „знам да сменам штекер“ и професионален електричар има огромна разлика.

Исто како што меѓу „имам диплома по економија“ и одличен финансиски аналитичар има огромна разлика.

На крајот, пазарот ја плаќа способноста, а не етикетата.

Зошто тогаш толку долго факултетот беше единствениот „правилен“ совет?

Причината е лесно разбирлива.

За генерациите што растеа во втората половина на минатиот век, образованието често навистина било најсигурниот механизам за социјално напредување. Дете од семејство со скромни приходи можело преку факултет да стане лекар, инженер, професор или друг професионалец и да создаде значително подобар живот.

Тој модел создаде силна културна порака:

учи за да не работиш тешко.

Но светот на трудот се промени.

Денес можеме да имаме дипломиран човек што конкурира со стотици други кандидати, а во исто време сопственик на сервис што со месеци не може да најде квалификуван работник.

Можеме да имаме млад човек со завршени студии кој сè уште стекнува практично искуство, а 23-годишен техничар кој веќе има пет години работа зад себе.

Тоа не значи дека едниот донел правилна, а другиот погрешна одлука.

Значи дека патеките повеќе не можат да се мерат само според престиж.

Една од најголемите разлики е што занаетчијата може порано да почне да заработува

Четиригодишен факултет не трае само четири години.

За време на тие години човек има трошоци и често ограничени приходи. Дел од студентите дипломираат и подоцна од формално предвидениот рок; статистиката за 2025 покажува дека само 28,3 проценти од дипломираните студенти ги завршиле студиите во предвидениот рок.

Во исто време, човек кој од 18 или 19 години учи занает може во средината на своите дваесетти веќе да има неколку години искуство, база на клиенти, сопствен алат и можеби почеток на сопствен бизнис.

Тоа е реална економска предност.

Но постои и другата страна. Факултетот кај одредени професии создава пристап до работни места кои без високо образование воопшто не се достапни. Лекар не може да се стане преку шестмесечен курс. Ниту архитект, фармацевт или голем број инженерски професии.

Дополнително, високото образование може да создаде поголема долгорочна мобилност. Човекот може полесно да преминува од една специјализација во друга, да работи во истражување, менаџмент или меѓународни компании.

Затоа споредбата не смее да заврши со прашањето: „Кој заработува повеќе на 23 години?“

Треба да прашаме и: каде може да биде тој човек на 43 години?

Вештачката интелигенција дополнително ја менува пресметката

До неодамна многумина мислеа дека автоматизацијата прво ќе ги погоди физичките работници, додека канцелариските професии ќе бидат релативно безбедни.

Развојот на генеративната вештачка интелигенција го усложни тоа.

AI денес може да создава текст, да обработува документи, да помага во програмирање, да преведува, анализира податоци, создава презентации и автоматизира дел од административните задачи. Тоа не значи дека сите овие професии ќе исчезнат. Но значи дека многу канцелариски работни места ќе се менуваат.

Во исто време, многу физички задачи остануваат тешки за автоматизација во реалниот свет.

Може вештачка интелигенција да ви предложи како да поправите пукната водоводна цевка.

Но не може лесно да дојде во станот, да ја отвори ѕидната конструкција, да ја пронајде точната причина, да го замени делот и да го остави домот функционален.

Може да објасни како работи климатизер.

Но не може сама да се качи на фасада и да го монтира.

Тоа не ги прави занаетите „отпорни на технологија“. Напротив, и тие ќе се менуваат. Но човекот што комбинира практична способност со технологија може да стане исклучително вреден.

Можеби затоа иднината не е „факултет или занает“, туку знаење плус применлива вештина

Пазарот на труд сè повеќе бара хибридни профили.

Електричар кој разбира паметни системи.

Механичар што знае електроника и компјутерска дијагностика.

Инженер што знае практично производство.

Економист што знае анализа на податоци.

Маркетинг професионалец што разбира AI алатки.

Земјоделец што користи сензори, автоматизација и прецизно земјоделство.

Готвач што знае да води бизнис и да се промовира дигитално.

Токму ова е можеби најголемата промена што треба да ја разбере образованието.

Повеќе не е доволно да се произведе ученик кој знае теорија, ниту работник кој знае само една тесна практична задача.

Потребен е човек што знае да учи повторно.

Анализите за македонскиот пазар на труд веќе укажуваат на несовпаѓање меѓу она што го нуди образованието и она што го бараат компаниите. OECD наведува дека значителен дел од компаниите сметаат дека вештините што ги создава образовниот систем не одговараат целосно на нивните потреби и укажува дека практичното и искуственото учење мора да добие поголема улога.

Затоа дуалното образование повторно станува важно

Интересно е што дел од оваа промена веќе се гледа во средното образование. Во учебната 2025/2026 година околу 43.000 ученици биле запишани во стручно образование, наспроти околу 21.600 во гимназиско, а повеќе од 13.000 ученици биле вклучени во дуални форми на образование.

Самите бројки не гарантираат квалитет.

Клучно е што учи ученикот, на каква опрема работи, дали компанијата навистина го обучува и дали наставната програма следи технологија која се користи денес.

Но концептот има една значајна предност: ученикот многу порано се соочува со реална работна средина.

Гледа како функционира компанија.

Работи со луѓе.

Учи што значат рок, одговорност, квалитет и клиент.

И можеби уште поважно – навреме дознава дали воопшто сака да ја работи таа професија.

Тоа искуство понекогаш вреди повеќе од години теоретска претстава за тоа како изгледа една работа.

Родителите имаат уште еден проблем: советуваат за пазар на труд што веќе не постои

Ова не е критика кон родителите.

Секој родител советува според сопственото искуство.

Но татко или мајка што влегле на пазарот на труд во 1995 или 2005 година се обидуваат да предвидат каква ќе биде економијата во 2035 или 2040 година.

А тоа е речиси невозможно.

Многу професии ќе се променат.

Некои ќе исчезнат.

Други што денес едвај постојат ќе станат нормални.

Затоа можеби најлошиот совет што може да му се даде на млад човек е:

„Запиши го ова затоа што тука секогаш има работа.“

Никој веќе не знае каде „секогаш“ ќе има работа.

Многу подобро прашање е:

Во што си добар, што си подготвен сериозно да научиш и дали тоа знаење решава проблем за кој некој ќе биде подготвен да плати?

Не секој што има петки треба автоматски да оди во гимназија

Ова е уште една навика што заслужува преиспитување.

Одличен ученик може да биде извонреден инженер, лекар или научник.

Но може да биде и одличен електротехничар, мехатроничар, машински техничар или претприемач.

Интелигенцијата не се мери според тоа дали човек работи со лаптоп или со алат.

Некој има извонредна просторна интелигенција.

Друг има механичко чувство.

Трет комуницира одлично.

Четврт анализира бројки.

Петти може со часови да работи прецизно со рацете.

Проблемот настанува кога образованието му кажува дека само еден од тие таленти е „академски успех“.

Држава што ги турка речиси сите амбициозни млади во една насока, а потоа увезува или очајно бара квалификувани работници за други професии, има проблем во начинот на кој ја вреднува работата.

Но факултетот нуди нешто што не смее да се потцени – ширина

Добриот факултет не треба само да подготви човек за првата работа.

Треба да го научи како да размислува, истражува, пишува, анализира и решава проблеми.

Во свет во кој технологијата брзо се менува, токму тие способности можат да имаат огромна вредност.

Човек можеби нема цел живот да ја работи професијата што ја избрал на 18 години.

Може на 35 да смени индустрија.

На 40 да стане менаџер.

На 45 да отвори фирма.

На 50 да работи нешто што денес воопшто не постои.

Широкото знаење може да му помогне во тие премини.

Затоа грешката не е да се оди на факултет.

Грешката е да се мисли дека со уписот работата е завршена.

Во 2026 година дипломата треба да биде почеток на развојот, а не негов крај.

И занаетот повеќе не завршува со чиракувањето

Истото важи и за практичните професии.

Добриот автомеханичар денес мора да учи постојано затоа што автомобилот станува компјутер на тркала.

Електричарот се среќава со соларни системи, батерии и паметни домови.

Инсталатерите работат со топлински пумпи и сè посложени системи за енергетска ефикасност.

Производството користи CNC машини, роботика и автоматизирани линии.

Значи старата поделба:

„факултетот е за оние што учат, занаетот за оние што работат“

станува бесмислена.

И едните и другите ќе мора да учат цел живот.

Разликата е само во типот на знаење.

Најскапиот избор е професија што човек ја избрал само затоа што „така треба“

Четири години студирање нешто што човек не го сака се скапи.

Но и години поминати во занает што не го интересира се скапи.

Затоа не постои универзален одговор.

За млад човек што е одличен по математика, сака технологија и сака да проектира системи, инженерски факултет можеби е најлогичен пат.

За некој што ужива практично да создава, поправа и веднаш да го гледа резултатот од работата, квалитетно стручно образование може да биде многу подобар избор.

За трет човек најдобра комбинација можеби е занает, неколку години искуство и подоцна сопствен бизнис.

За четврт – факултет плус практична специјализација.

Одлуката не треба да се носи според тоа што „подобро звучи“ на семејна прослава.

Треба да се носи според животот што човек сака да го изгради.

На крајот, прашањето не е дали дипломата или занаетот вредат повеќе

Вредат различно.

И вредноста зависи од човекот, професијата, квалитетот на знаењето и потребите на пазарот.

Македонија и понатаму ќе има потреба од лекари, инженери, наставници, правници, програмери и економисти.

Но исто така ќе има потреба од електричари, техничари, мајстори, механичари, заварувачи, оператори, готвачи и десетици други професии без кои секојдневниот живот и економијата едноставно запираат.

Можеби затоа во 2026 година најзрелиот совет за млад човек не е:

„Обавезно заврши факултет.“

Ниту:

„Остави го факултетот и научи занает.“

Туку:

стани навистина добар во нешто што има вредност.

Зашто идниот пазар на труд веројатно ќе биде сè помалку импресиониран од тоа што пишува на документот што го носиме во рака, а сè повеќе заинтересиран за едно едноставно прашање:

Што навистина знаеш да направиш?