„Нема работници.“
Оваа реченица пред неколку години најчесто се слушаше во угостителството и градежништвото.
Денес ја кажуваат сопственици на маркети, фабрики, сервиси, транспортни компании, хотели, ресторани, пекарници и занаетчиски бизниси.
На прв поглед звучи парадоксално.
Македонија сè уште има луѓе кои бараат работа. Агенцијата за вработување и во 2026 година води евиденција на невработени лица, додека истовремено на нејзиниот портал постојано се објавуваат нови огласи за вработување.
Како тогаш истовремено можеме да имаме невработени луѓе и фирми кои велат дека не можат да најдат работници?
Одговорот веројатно ќе биде едно од најважните економски прашања на Македонија во следните години.
Проблемот повеќе не е само „има ли работа?“
Долго време македонскиот пазар на труд функционираше со едноставна претпоставка:
работни места има малку, кандидати има многу.
Тоа му даваше поголема преговарачка сила на работодавачот.
Ако еден работник не ги прифати условите, ќе се најде друг.
Но демографијата, иселувањето и променетите очекувања на помладите генерации постепено ја менуваат оваа равенка.
Светска банка во својот најнов регионален економски извештај предупредува дека Западен Балкан се соочува со растечки недостиг на работна сила и дека стареењето на населението е меѓу најбрзите во Европа. Истовремено, институцијата посочува дека во регионот постои и голем неискористен потенцијал кај жените, младите и другите лица кои би можеле да се вклучат на пазарот на труд.
Тоа значи дека проблемот не е едноставно:
„Нема луѓе.“
Проблемот е:
нема доволно луѓе што се достапни, имаат соодветни вештини и се подготвени да работат под понудените услови.
Работно место има, но дали има човек за него?
Замислете фабрика на која ѝ треба искусен заварувач.
На евиденција може да има невработени лица.
Но ако тие немаат соодветна квалификација, живеат во друг дел од земјата или не сакаат да работат за понудената плата, тие практично не се кандидати за тоа конкретно работно место.
Истото важи и за:
готвач,
возач,
електричар,
машински оператор,
програмер,
фармацевт,
механичар,
медицински работник.
Така статистички може да постојат и невработеност и слободни работни места во исто време.
Економистите ова го гледаат како несовпаѓање меѓу понудата и побарувачката на труд – не само според бројот на луѓе, туку и според нивните вештини, местото на живеење и условите што ги бараат.
И Националната стратегија за вработување поставува цели за намалување на несовпаѓањето на вештините и поголемо учество на населението на пазарот на труд.
Иселувањето ја смени позицијата на работникот
Кога млад работник има можност да избира меѓу работа дома и заминување во странство, домашниот работодавач повеќе не се натпреварува само со соседната фирма.
Индиректно се натпреварува и со работодавач во Германија, Словенија, Хрватска или друга земја.
Светска банка во посебна анализа за Македонија предупредува дека недостигот од квалитетни и добро платени работни места придонесува за иселувањето.
Тоа создава своевиден круг.
Луѓето заминуваат поради подобри услови.
Домашните фирми остануваат со помал избор на работници.
Кога работната сила станува поретка, платите и условите мора да стануваат поконкурентни.
А ако фирмите не можат да го издржат тој трошок, проблемот се префрла на нивната продуктивност и профитабилност.
„Младите не сакаат да работат“ е премногу едноставно објаснување
Оваа реченица често се слуша.
Но економски гледано, работникот секогаш прави некаква пресметка.
Колкава е платата?
Колку часа ќе работи?
Има ли слободен викенд?
Колку ќе потроши за превоз?
Колку е далеку работното место?
Како се однесува работодавачот?
Има ли можност за напредување?
Дали договорот е стабилен?
Ако работното место не ја помине оваа пресметка, човекот може да избере друга фирма, друга професија, привремено да не работи или да замине во странство.
Тоа не значи дека секое барање на работникот е реално.
Но значи дека повеќе не е доволно фирмата само да каже:
„Имам работа.“
Мора да одговори и на прашањето:
„Зошто некој би сакал да работи токму кај мене?“
Платата ќе биде важна – но нема да биде единствената
Ако работниците стануваат поретки, логично е нивната цена на пазарот на труд да расте.
Но компаниите можеби ќе откријат дека не можат секој проблем да го решат само со уште 2.000 или 3.000 денари.
Работникот може да го задржи и:
предвидливото работно време,
слободниот викенд,
коректниот однос,
платеното прекувремено,
можноста за обука,
подобрите услови,
флексибилноста,
сигурноста.
Тоа значи дека идната конкуренција меѓу фирмите може сè повеќе да се води и околу квалитетот на работното место.
Добриот работник може да стане поскап од машината
Ова е особено интересно кај занаетите.
Со години голем дел од младите беа насочувани кон факултетско образование, додека интересот за дел од стручните занимања опаѓаше.
Но економијата и понатаму има потреба од:
електричари,
водоинсталатери,
механичари,
заварувачи,
градежни мајстори,
оператори,
возачи.
Ако бројот на луѓе кои навистина знаат да ја вршат одредена работа опаѓа, нивната вредност природно расте.
Може да дојдеме до ситуација во која човек со добар занает и развиена репутација заработува повеќе од значителен дел од канцелариските работници.
Тоа не е чудно.
Тоа е основна економија:
кога нешто е потребно, а го има малку – неговата цена расте.
Но повисоките плати имаат и друга страна
За работникот тоа е добра вест.
За фирмата е дополнителен трошок.
Ако една мала компанија мора значително да ги зголеми платите за да задржи пет работници, таа има неколку можности:
да ја намали сопствената заработка,
да ги зголеми цените,
да инвестира во технологија,
да произведува повеќе со ист број луѓе,
или да се откаже од дел од работата.
Токму затоа недостигот на работници може на крај да го почувствува и потрошувачот.
Поскапа работна сила може да значи и поскапа услуга.
Тогаш доаѓа автоматизацијата
Кога работникот станува скап и тешко достапен, технологијата станува поатрактивна.
Маркетот воведува самонаплатни каси.
Фабриката купува автоматизирана линија.
Компанијата користи софтвер наместо дополнителна администрација.
Вештачката интелигенција презема дел од канцелариските задачи.
Тоа не значи дека човекот исчезнува.
Но значи дека еден работник со добра технологија може да врши работа што порано барала двајца или тројца.
И тука доаѓаме до можеби најголемата промена.
Во иднина можеби нема најмногу да вреди човекот што може само да извршува задача.
Ќе вреди човекот што има знаење, искуство и способност да работи со технологија подобро од другите.
А странските работници?
Кога домашната понуда не е доволна, економијата бара луѓе надвор.
Македонската регулатива веќе овозможува престој и работа на странци, вклучувајќи редовно и сезонско вработување, под пропишани услови и постапки.
Ова е тренд што може да стане сè повидлив.
Работници од други земји во градежништвото.
Во фабрики.
Во хотели.
Во угостителство.
Во други дејности каде што домашните компании не можат да најдат доволно луѓе.
За Македонија, која со децении беше земја од која работниците заминуваа, тоа претставува голема економска и општествена промена.
Но Македонија сè уште има неискористена работна сила
Тука треба да се избегне една голема грешка.
Од недостиг на работници не треба веднаш да се заклучи дека Македонија буквално останала без луѓе за работа.
Светска банка нагласува дека Западен Балкан истовремено има недостиг на работна сила и значителен неискористен човечки потенцијал.
Тоа значи дека вистинското решение не е само увоз на работници.
Треба подобро да се вклучат домашните луѓе кои во моментов не работат или се недоволно вклучени.
Млади.
Жени.
Долгорочно невработени.
Лица на кои им недостигаат конкретни вештини.
Луѓе од места каде што нема доволно работни места.
За тоа служат и активните мерки за вработување, за кои Агенцијата за вработување има посебен Оперативен план за 2026 година.
Најголемата промена може да биде психолошка
Со децении работникот влегуваше на интервју со мислата:
„Ќе ме примат ли?“
Во економија со недостиг на кадар, сè почесто и работодавачот мора да размислува:
„Ќе ме избере ли?“
Тоа ја менува целата динамика.
Работникот има поголема можност да преговара.
За плата.
За работно време.
За слободни денови.
За услови.
За можност за напредување.
И компаниите кои први ќе го разберат тоа веројатно полесно ќе ги задржат најдобрите луѓе.
Значи ли тоа дека секој работник ќе добива огромна плата?
Не.
Недостигот не е ист во секоја професија.
Ако за едно занимање има голем број кандидати, работникот нема иста преговарачка моќ како во професија во која со месеци не може да се најде квалификуван човек.
Затоа идниот пазар на труд може да создаде уште поголеми разлики.
Некои вештини ќе вредат многу повеќе.
Други ќе бидат под силен притисок од автоматизација и вештачка интелигенција.
Најважното прашање за работникот затоа нема да биде само:
„Имам ли работа?“
Туку:
„Колку е ретка и потребна вештината што ја имам?“
Работникот може повторно да стане највредниот ресурс на фирмата
Машина може да се купи.
Простор може да се изнајми.
Капитал може да се позајми.
Но искусен човек што ја знае работата, клиентите и процесот не се создава преку ноќ.
Кога таков работник ќе си замине, фирмата не губи само едно име од списокот на вработени.
Губи знаење.
Искуство.
Контакти.
Време за обука на замената.
Понекогаш и клиенти.
Токму затоа следната голема битка на македонската економија можеби нема да биде само:
како да создадеме работни места.
Туку:
како да создадеме работни места на кои луѓето ќе сакаат да останат.
Ако демографските и миграциските трендови продолжат, реченицата „нема кој да работи“ ќе има многу конкретна последица.
Добриот работник ќе има сè поголема вредност.
И можеби по долго време пазарот на труд ќе почне малку повеќе да се врти околу човекот што ја работи работата – а не само околу фирмата што ја нуди.