Понеделник повторно ќе биде денот кога возачите во Македонија ќе гледаат кон Регулаторната комисија за енергетика и ќе го чекаат одговорот на едно едноставно прашање: ќе плаќаме ли повеќе или помалку за литар бензин и дизел?
Овојпат пресметката е особено интересна затоа што меѓународниот пазар испрати неколку спротивставени сигнали во само неколку дена. Нафтата останува скапа, геополитичките ризици не исчезнаа, а пазарот на дизел и бензин и понатаму е затегнат. Од друга страна, крајот на неделата донесе значително олеснување на дел од цените откако големите западни економии започнаа да координираат ослободување на дел од резервите на нафта и дизел.
Токму затоа во понеделник не би требало да се очекува лесно предвидлива одлука само со гледање на цената на суровата нафта.
Кај нас литар гориво не се формира директно според тоа колку чини барел Брент во моментот кога ја читаме веста. Во пресметката влегуваат референтните берзански цени на конкретните нафтени деривати во претходниот седумдневен период, транспортните трошоци, премиите, даночните давачки и движењето на курсот на денарот во однос на американскиот долар. Според правилата, РКЕ редовно ја прави оваа пресметка секој понеделник.
Оттука, прашањето за понеделник не е само „дали падна нафтата?“.
Треба да се прашаат најмалку три работи: што се случуваше со европските цени на бензинот и дизелот, како се движеше доларот и дали последните геополитички настани го намалуваат или повторно го зголемуваат ризикот за снабдувањето.
Почнуваме од 100 денари – и за бензинот и за дизелот
Во моментов Еуросупер БС-95 и Еуродизелот имаат идентична максимална цена од 100 денари за литар, додека Еуросупер БС-98 е 102 денари.
Тоа само по себе е необична слика ако ја споредиме со движењата од претходните недели.
На 22 септември, дизелот скокна на 104,50 денари за литар, додека БС-95 беше 99 денари. Само една недела подоцна дизелот повторно се врати на 100 денари, додека бензинот се зголеми на истото ниво.
Тоа покажува колку брзо моментално се менува односот меѓу различните горива.
Причината е што светот во моментов нема проблем само со суровата нафта. Има проблем и со рафинериските капацитети и со достапноста на готовите деривати.
Може суровата нафта да поевтини, а дизелот да остане скап.
И обратно.
Тоа е важна разлика која често се губи кога се прават едноставни прогнози врз основа само на Брент.
Добрата вест за понеделник дојде на крајот од неделата
На светските пазари во петокот се случи нешто што може да има значење и за следната домашна пресметка.
Европските цени на дизелот реагираа надолу откако започнаа разговори и договори за пуштање дополнителни количини на гориво и сурова нафта од стратешките резерви. Во еден момент европските фјучерси на гасоил, кои се важен репер за дизелот, паднаа за повеќе од пет проценти. И Брент нафтата во текот на петочната трговија бележеше силен пад, пред подоцна да надомести дел од загубите.
Причината е едноставна.
Кога пазарот се плаши дека нема да има доволно дизел, цената расте.
Кога државите испраќаат сигнал дека се подготвени да пуштат резерви и физички да ја зголемат понудата, дел од тој страв исчезнува.
А токму стравот од недостиг во последниот период беше еден од најголемите фактори што ја туркаа цената на дизелот нагоре.
Затоа во моментов постои реален аргумент дека понеделничката пресметка може да донесе барем делумно олеснување.
Особено кај дизелот.
Но една добра трговска сесија не ја определува целата домашна цена
Тука треба да се биде внимателен.
РКЕ не ја зема само цената од петок.
Во пресметката влегува просечната средна дневна берзанска цена на дериватот за изминатиот седумдневен период.
Тоа значи дека силниот пад на крајот на неделата мора да се стави заедно со претходните денови, кога пазарот беше значително понервозен.
На почетокот од октомври суровата нафта повторно надмина 100 долари за барел поради новото зголемување на геополитичките тензии и загриженоста за снабдувањето. Само на 1 октомври Брент скокна за повеќе од четири долари и заврши над 102 долари за барел. Следниот ден дел од тој скок беше избришан.
Оттука, седумдневниот просек нема да изгледа толку поволно како само последниот ден.
Токму тоа ја намалува веројатноста да видиме некакво драматично поевтинување во понеделник.
Пореална е мала корекција.
Или задржување на сегашното ниво ако останатите елементи од формулата го неутрализираат падот на берзанските цени.
Доларот работи против поевтинувањето
Ова е вториот важен фактор кој домашниот возач често не го гледа.
Нафтата и нафтените деривати на меѓународните пазари главно се тргуваат во американски долари. Македонија, пак, има денар кој е тесно врзан за еврото.
Тоа значи дека кога доларот зајакнува во однос на еврото, иста количина гориво изразена во долари станува поскапа кога ќе ја пресметаме во денари.
А токму оваа недела американската валута беше силна.
Еврото беше на пат кон четврта последователна недела на слабеење во однос на доларот, а само во текот на неделата падот беше околу 1,35 проценти.
Ова е многу важно за понеделничката пресметка.
Замислете дека берзанската цена на одреден дериват паднала два проценти, но доларот истовремено станал еден процент поскап во однос на еврото.
Домашниот ефект веќе не е пад од два проценти.
Дел од поевтинувањето е изедено од валутата.
Затоа сигналот од светските берзи моментално е позитивен за потрошувачите, но валутниот сигнал оди во спротивна насока.
Дизелот останува најризичното гориво
Ако треба да се избере горивото кај кое моментално има најголема неизвесност, тоа е дизелот.
Глобалниот пазар на дизел е исклучително затегнат. Во последните месеци нарушеното производство во делови од Блискиот Исток и Русија, ограничените рафинериски капацитети и зголемената сезонска побарувачка создадоа силен притисок врз цените.
Индустриските претставници очекуваат тесната понуда на дизел да продолжи и во зимскиот период.
На тоа сега се додава уште еден фактор.
Кина ги суспендираше извозите на повеќе нафтени производи за октомври кон повеќето странски пазари, што дополнително ја ограничува светската понуда на готови горива.
Од другата страна, западните земји почнаа да одговараат со резервите. Договорот за ослободување значителни количини дизел и сурова нафта е токму обид да се спречи недостигот да ги турка цените уште повисоко.
Затоа пазарот во моментов личи на јаже што се влече од две страни.
Од една страна: недостиг, геополитика и ограничен извоз.
Од другата: резерви и постепено подобрување на дел од снабдувањето.
За македонскиот возач тоа значи едно: дизелот може да остане многу почувствителен на вести од бензинот.
Што тогаш може да се случи во понеделник?
Ако до понеделник нема нов голем геополитички шок, моменталната пазарна слика не дава силна основа за ново големо поскапување на бензинот и дизелот.
Напротив, падот на цените на суровата нафта и особено на европскиот дизел на крајот од неделата создава простор за надолна корекција.
Но таа корекција има две ограничувања.
Првото е дека РКЕ користи седумдневен просек, а дел од неделата беше скап.
Второто е силниот долар.
Затоа во овој момент најреалното сценарио изгледа вака:
кај бензините – задржување на цената или мала корекција;
кај дизелот – нешто поголема можност за поевтинување, но без основа однапред да се очекува драматичен пад.
Тоа е проценка според моменталните пазарни движења, а не пресметка на РКЕ. Точниот исход не може да се знае пред да бидат внесени официјалните Platts вредности и девизниот курс што се користат во формулата.
Зошто не би прогнозирале „дизелот ќе падне точно два денари“?
Затоа што тоа би звучело атрактивно, но не би било сериозна анализа.
Клучните референтни вредности што ги користи регулаторот не се идентични со јавната цена на Брент што секој може да ја види на интернет.
Бензинот има своја берзанска референтна цена.
Дизелот своја.
Екстра лесното масло своја.
На нив се додаваат курсот, премијата и останатите компоненти од формулата.
Токму затоа понекогаш гледаме ситуација како неодамнешната: бензинот поевтинува, а дизелот во истиот ден поскапува за повеќе од пет денари.
На 21 септември РКЕ донесе одлука со која БС-95 се намали на 99 денари, додека дизелот скокна на 104,50 денари. Причината беше огромната разлика во движењето на референтните производи – дизелската компонента во пресметката тогаш беше зголемена многу повеќе од бензинската.
Тоа е најдобриот доказ дека „нафтата падна“ не е доволна информација за да се погоди цената на бензинската пумпа.
Најважната вест за возачите можеби е дека пазарот конечно покажува знаци на отпуштање на притисокот
Во последните месеци енергетскиот пазар беше изложен на исклучително голем број шокови. Војните и нападите врз енергетска инфраструктура, проблемите со рафинериите, ограничувањата на извозот и транспортните ризици создадоа услови во кои горивата понекогаш поскапуваа многу побрзо од суровата нафта.
Сега за првпат во краток период се појавува посилен организиран одговор преку резервите.
Ако тоа успее да го смири европскиот пазар на дизел, може да се создаде простор за постепено поевтинување и во наредните пресметки.
Но зборот „постепено“ е важен.
Нема доволно основа да се очекува враќање на старите цени преку ноќ.
Брент и понатаму е над 100 долари за барел.
Доларот е силен.
Глобалната понуда на дизел останува затегната.
И геополитичкиот ризик може за неколку часа повторно да ја промени целата слика.
Затоа понеделникот може да донесе олеснување – но вистинското прашање е што ќе се случува во следните недели
За возач кој утре полни резервоар, половина или еден денар се важни.
За економијата, меѓутоа, многу поважен е трендот.
Ако меѓународните резерви го намалат притисокот врз готовите деривати и ако снабдувањето постепено се нормализира, Македонија може да влезе во период со постабилни, па и нешто пониски цени.
Ако повторно ескалираат конфликтите или дополнително се намали светската понуда, сегашното олеснување може да биде само кратка пауза.
Во моментов вагата благо се навалува кон првото сценарио.
Не доволно за да се најави голем пад.
Но доволно за пред понеделничката седница да кажеме дека сигналите за ново силно поскапување се послаби од сигналите за стабилизација или умерено поевтинување.
Особено кај дизелот, каде крајот на неделата донесе силно надолно движење на европските референтни цени.
Сепак, последниот збор ќе го има формулата.
И токму затоа понеделничката одлука ќе биде интересна: ќе покаже дали падот на меѓународните цени бил доволно силен да го надмине поскапиот долар.
Во моментов најлогичната прогноза е – без голем ценовен шок, со можност за мало олеснување.