Македонија се соочува со економски парадокс кој станува сè повидлив: работодавачите се жалат дека не можат да најдат работници, додека илјадници граѓани продолжуваат да бараат работа. На една страна се компаниите кои имаат потреба од кадар, а на другата луѓето кои сакаат вработување, но не успеваат да најдат соодветно работно место. Помеѓу нив стои прашање кое со години останува отворено – зошто понудата и побарувачката на труд толку тешко се среќаваат?
На прв поглед, решението изгледа едноставно. Ако има слободни работни места и луѓе без работа, потребно е само тие да се поврзат. Но, реалноста е многу посложена. Работните места не се секогаш таму каде што живеат невработените, потребните квалификации не одговараат на стекнатото образование, а понудените плати и услови понекогаш не ги исполнуваат очекувањата или основните потреби на кандидатите.
Затоа недостигот од работници не мора да значи дека во земјата нема луѓе кои можат да работат. Тој може да укажува на недостиг од конкретни професии, неповолни услови за работа, регионални нерамнотежи, демографски промени или проблеми во начинот на кој функционира пазарот на труд.
Овој парадокс не ги погодува само компаниите и невработените. Последиците ги чувствуваат и граѓаните преку цените на услугите, достапноста на мајстори, квалитетот на јавните услуги, економскиот раст и можностите за развој на помалите градови.
Невработеноста се намалува, но проблемот не исчезнува
Намалувањето на стапката на невработеност е позитивен економски показател, но не ја раскажува целата приказна за состојбата на пазарот на труд.
За правилно да се разбере проблемот, потребно е да се направи разлика меѓу невработени, вработени и економски неактивни лица. Според статистичките дефиниции, невработено лице не е секој граѓанин кој нема работно место. За да биде опфатено во оваа категорија, лицето треба да ги исполнува условите за активно барање работа и расположливост за вработување.
Тоа значи дека дел од луѓето кои не работат воопшто не се појавуваат во официјалната стапка на невработеност. Некои не бараат работа поради семејни обврски, други поради здравствени или лични причини, а трети можеби се обесхрабрени по повеќегодишни неуспешни обиди да најдат соодветно вработување.
Од друга страна, евиденцијата на Агенцијата за вработување и статистичкото мерење на невработеноста не се идентични. Првата претставува административна евиденција, додека втората се заснова на методологија за истражување на работната сила.
Затоа не е доволно да се погледне само една бројка. Потребно е истовремено да се анализираат стапката на вработеност, економската активност, долгорочната невработеност, структурата на работната сила и потребите на работодавачите.
Работодавачите бараат кадар, но какви работни места нудат?
Кога компанија ќе соопшти дека не може да најде работници, првото прашање обично е колку кандидати има на располагање. Но, подеднакво важно е и прашањето што точно им нуди на тие кандидати.
Висината на платата е само еден дел од работните услови. Важни се и работното време, слободните денови, физичкиот напор, безбедноста, можностите за напредување, редовноста на исплатите и односот кон вработените.
Работно место со ниска плата, продолжено работно време и ограничени можности за професионален развој може да биде непривлечно дури и во средина со висока невработеност.
Тоа не значи дека секоја компанија која се соочува со недостиг од кадар нуди лоши услови. Постојат дејности во кои навистина недостигаат луѓе со специфични квалификации, а постојат и работодавачи кои инвестираат во обука и задржување на вработените.
Сепак, проблемот не може да се решава само со очекување невработените да прифатат каква било понуда. Пазарот на труд функционира во две насоки: кандидатите треба да поседуваат соодветни вештини, но и работодавачите треба да понудат услови што ќе ги привлечат и задржат.
Диплома има, но потребната вештина недостига
Еден од најголемите структурни проблеми е несовпаѓањето меѓу образованието и потребите на економијата.
Млад човек може да заврши средно училиште или факултет, а сепак да нема практични знаења кои му се потребни на конкретен работодавач. Истовремено, компанија може со месеци да бара обучен работник за професија за која на локалниот пазар речиси и нема кандидати.
Проблемот е особено видлив кај одредени технички и занаетчиски занимања, каде што практичното искуство, прецизноста и способноста за самостојна работа се подеднакво важни како формалното образование.
Образовниот систем, меѓутоа, не може преку ноќ да се приспособи на секоја промена во економијата. За тоа се потребни долгорочни прогнози, соработка со компаниите, квалитетна практична настава и постојано обновување на наставните програми.
Неопходна е и можноста возрасните лица да стекнуваат нови квалификации. Работник кој останал без работа по затворање на фабрика не може автоматски да се префрли во друга професија само затоа што таму постојат слободни работни места.
Преквалификацијата бара време, средства, мотивација и реална перспектива дека стекнатите знаења ќе доведат до вработување.
Во еден град нема работа, во друг нема кој да работи
Македонскиот пазар на труд не е единствен и рамномерно развиен простор.
Економската активност е различно распределена меѓу регионите. Во некои средини постојат поголеми индустриски капацитети, услужни компании и можности за вработување, додека во други изборот е ограничен на неколку дејности.
За невработен човек од помало населено место, работното место во друг град не е секогаш реална опција. Патувањето чини пари, одзема време и може да биде тешко усогласливо со семејните обврски.
Ако понудената плата е релативно ниска, трошоците за превоз можат да одземат значителен дел од заработката. Преселувањето, пак, носи нови трошоци за домување и организација на животот.
Така настанува ситуација во која компанија во еден регион има потреба од работници, додека невработени лица во друг регион немаат економска можност да ја прифатат понудата.
Поради тоа регионалниот развој, јавниот превоз, достапното домување и локалните инвестиции се директно поврзани со функционирањето на пазарот на труд.
Иселувањето ја менува економската слика
Заминувањето на работоспособни луѓе во странство е дополнителен предизвик за македонската економија.
Кога квалификуван работник ќе замине, компанијата не губи само еден вработен. Таа може да изгуби и долгогодишно искуство, специфични знаења и способност за обучување на помладите колеги.
Последиците се особено чувствителни во професии во кои за создавање искусен кадар се потребни повеќе години.
Но, причините за иселувањето не се сведуваат исклучиво на платите. Луѓето при изборот каде ќе живеат и работат ги земаат предвид и условите за образование на децата, здравствените услуги, професионалните можности, правната сигурност и општиот квалитет на животот.
Затоа зголемувањето на платите може да помогне во задржувањето на кадарот, но само по себе не мора да биде доволно.
Долгорочното решение подразбира економска средина во која работниците гледаат перспектива, а компаниите имаат мотив да инвестираат во луѓето.
Увозот на работници – решение или одложување на проблемот?
Кога домашниот пазар не обезбедува доволно работници за одредени занимања, дел од компаниите се насочуваат кон ангажирање странски работници.
Таквиот пристап може да помогне во пополнување на конкретни работни места, особено кога компаниите имаат итна потреба од кадар и не можат брзо да обучат домашни кандидати.
Но, увозот на работна сила отвора и други прашања. Дали недостигот е последица на недоволно квалификувани работници или на услови кои домашните кандидати не сакаат да ги прифатат? Дали странските работници добиваат соодветна заштита? Дали компаниите паралелно инвестираат во обука на локалното население?
Не постои едноставен одговор кој важи за сите дејности. Во некои случаи странските работници можат да надоместат реален недостиг од кадар. Во други, потребно е да се испита дали подобрите плати, организацијата на работата и дополнителната обука би помогнале да се привлечат домашни работници.
Долгорочната економска политика треба да ги разгледува овие можности заедно, наместо да се потпира само на една мерка.
Зошто преквалификацијата мора да биде повеќе од сертификат?
Еден од најважните механизми за намалување на несовпаѓањето меѓу невработените и слободните работни места е преквалификацијата.
Но, не секоја обука автоматски носи вработување. Ако програмите се организираат без претходна анализа на реалните потреби на компаниите, постои ризик кандидатите да стекнат сертификати кои нема значително да им помогнат при барањето работа.
Потребен е поинаков пристап, во кој обуката ќе биде поврзана со конкретни работни места, јасно утврдени компетенции и можности за практично искуство.
Агенцијата за вработување веќе има механизми за посредување, како и можност за обезбедување работници преку обука, доквалификација и преквалификација. Сепак, вистинскиот успех на овие мерки треба да се оценува според тоа колку луѓе добиле и задржале работа, а не само според бројот на лица кои посетувале обука.
Особено внимание заслужуваат долгорочно невработените, постарите работници и лицата од средини со ограничени економски можности. За нив враќањето на пазарот на труд често бара дополнителна поддршка, индивидуален пристап и постепено стекнување нови вештини.
Недостигот од кадар може да ги поскапи и услугите
Кога бројот на квалификувани работници во одредена дејност е ограничен, последиците може да се почувствуваат и надвор од самата компанија.
Граѓаните тоа можат да го забележат преку подолги рокови за поправки, потешко закажување услуги, ограничени производствени капацитети или зголемени трошоци за извршување одредена работа.
Сепак, недостигот од работници не е единствената причина за поскапување на услугите. Влијание имаат и цените на материјалите, енергијата, транспортот, даночните обврски и побарувачката.
Затоа би било погрешно секое зголемување на цените да се објаснува исклучиво со недостигот од кадар.
Она што е јасно е дека продуктивноста и квалификациите на работната сила се важни за конкурентноста на економијата. Компаниите кои располагаат со обучени работници и современа опрема имаат поголеми можности да ја подобрат организацијата на работата и да создадат производи и услуги со повисока вредност.
Проблемот не е само колку работни места има, туку и какви се тие
Економскиот успех не може да се мери единствено преку бројот на новоотворени работни места.
Важно е дали тие работни места обезбедуваат стабилни примања, безбедни услови, можности за професионален развој и перспектива за долгорочно вработување.
Работно место кое постојано останува непополнето заслужува подетална анализа. Причината може да биде недостиг од соодветни квалификации, но и недоволно привлечна плата, несоодветна локација или неповолно работно време.
Истовремено, долгогодишната невработеност не треба автоматски да се толкува како недостаток на желба за работа. Таа може да биде поврзана со ограничени локални можности, недостиг од соодветно образование, семејни обврски или други пречки.
Потребно е да се напушти едноставната поделба според која работодавачите секогаш се во право кога велат дека нема работници, а невработените секогаш се виновни затоа што не прифаќаат работа.
Реалноста е многу посложена и бара одговорност од повеќе страни.
Македонија мора да одлучи каков пазар на труд сака
Решавањето на овој проблем бара долгорочна соработка меѓу образовните институции, компаниите, локалните самоуправи и државните органи.
Потребни се подобри информации за занимањата што се бараат, програми за стекнување практични вештини, поддршка за мобилност на работниците и услови во кои компаниите ќе имаат економски интерес да инвестираат во своите вработени.
Неопходно е и подобро мерење на резултатите. Бројот на организирани обуки, објавени огласи или потпишани договори сам по себе не покажува дали проблемот се решава.
Вистинските показатели се бројот на одржливи вработувања, движењето на платите, продуктивноста, намалувањето на долгорочната невработеност и можноста младите луѓе да изградат професионална иднина во земјата.
На крајот, најголемиот парадокс на македонскиот пазар на труд не е само тоа што истовремено постојат невработени луѓе и непополнети работни места.
Парадоксот е што економијата има потреба од луѓе, луѓето имаат потреба од работа, а системот не успева секогаш да создаде услови во кои тие две потреби ќе се сретнат.
Додека тоа не се промени, Македонија може истовремено да има компании кои бараат работници, граѓани кои бараат вработување и млади луѓе кои својата професионална иднина ја гледаат надвор од земјата.
А тоа не е само проблем на пазарот на труд. Тоа е прашање за идниот економски развој на целата држава.
